شی جینپینگ در نشست سهجانبه با ترامپ و پوتین، چین را در جایگاه قدرتی محوری نشان داد؛ نمایشی از رهبری جهانی پکن که البته ریسکهایی هم دارد.
تحلیلگران میگویند نشست سهجانبه با دونالد ترامپ و ولادیمیر پوتین، جایگاه پکن را بهعنوان یکی از رهبران نظم جهانی به نمایش گذاشت. این را فایننشالتایمز نوشته و این گزارش را اینطور ادامه میدهد: اندکی پس از پایان نشست سهجانبه شی جینپینگ، دونالد ترامپ و ولادیمیر پوتین در این هفته، وانگ یی، وزیر خارجه چین، این دیدار را «رویدادی مهم و تاریخی» توصیف کرد.
گفتوگوهای روز پنجشنبه در شنژن، از خلع سلاح هستهای تا مصونیت رهبران در برابر پیگردهای قضایی بینالمللی را در بر میگرفت. وانگ یی در نشست خبری نیمهشب در این شهر فناوری در جنوب چین، این مذاکرات را یک پیروزی دیپلماتیک خواند که به «اعلامیه صلح جهانی» منجر شده است.
برای شی، این نشست نقطه اوج سالی بود که در جریان آن توانست ترامپ، بزرگترین رقیب چین، و پوتین، خطرناکترین همسایه این کشور، را در مدار دیپلماسی خود قرار دهد. همزمان، پکن فرصتی پیدا کرد تا ثبات خود را در جهانی به نمایش بگذارد که با تعرفههای آمریکا و جنگهای اوکراین و ایران دستخوش آشفتگی شده است.
برای پوتین، این نشست فرصتی بود تا پس از سالها انزوای سیاسی و قرار گرفتن در جایگاه یک رهبر تقریباً مطرود، بار دیگر در کنار رهبران دو ابرقدرت جهان و در جایگاهی برابر با آنها ظاهر شود؛ انزوایی که پس از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۱۴ آغاز شد. ترامپ نیز دوستی خود را با رقبای اقتدارگرایش تقویت کرد، اما به گفته تحلیلگران، در نهایت از نظر اعتبار و جایگاه سیاسی، تضعیفشدهتر از قبل به نظر رسید.
جولیان گِوِرتز، مورخ چین در دانشگاه کلمبیا و نویسنده خبرنامه «ببر کاغذی»، میگوید:
«شی قدرتمندتر از این نشست بیرون میآید؛ او توانست تصویر روشنی از چشمانداز خود برای نظمی با محوریت چین به نمایش بگذارد.»
پکن چگونه صحنه را به سود شی چید؟
او به طراحی دقیق مراسم از سوی چین اشاره میکند؛ جایی که شی، مهمانانش را در عمارت مجلل دولتی «کیلین ویلا» همراهی کرد و سپس ریاست مذاکراتی را بر عهده گرفت که دور یک میز گرد برگزار شد.
گِوِرتز میگوید:
«چیدمان صندلیها، رئیسجمهور آمریکا را در جایگاه یکی از دو مهمان جهانی قرار داد که پکن میزبان آنها بود. شاید ترامپ خودش را شخصیت محوری این نشست بداند، اما پکن کاری کرد که تصاویر و ظاهر مراسم، روایت دیگری را به مخاطبان منتقل کند.»
نشست سهجانبه در حاشیه مجمع همکاری اقتصادی آسیا-اقیانوسیه (آپک) با حضور ۲۱ عضو برگزار شد و توجهها را از گردهمایی گستردهتر این کشورها به خود جلب کرد. با این حال، شی مراقب بود با رهبران دیگر کشورهای عضو آپک نیز دیدارهای دوجانبه داشته باشد؛ اقدامی که در راستای گسترش نفوذ چین بر شبکه تجاری خود انجام شد. شی، ترامپ و پوتین همچنین بهصورت دوجانبه با یکدیگر دیدار کردند.
اما لحن بلندپروازانه و خوشبینانه نشست سهجانبه، فاصله زیادی با واقعیتهای میدانی داشت. در حالی که بیانیه چین بر ضرورت «حفظ گفتوگو و رایزنی» تأکید میکرد و میگفت «اختلافنظر میان قدرتهای بزرگ اجتنابناپذیر است»، پکن برخورد دیپلماتیک سردی با نخستوزیر ژاپن داشت.
سانائه تاکایچی، نخستوزیر ژاپن، سال گذشته با اظهاراتش درباره تایوان باعث بروز تنش شدید دیپلماتیک با پکن شده بود. او هنگام ورود به فرودگاه با یک دیپلمات بازنشسته روبهرو شد و شی جینپینگ نیز تنها با یک دست دادن کوتاه از او استقبال کرد.
نشست شنژن؛ دستاوردی برای سیاست داخلی شی
این نشست سهجانبه در سیاست داخلی چین هم به سود شی تمام شد و در آستانه تلاش او برای کسب چهارمین دوره پنجساله دبیرکلی حزب کمونیست حاکم در سال آینده، بر اعتبار و جایگاهش در صحنه جهانی افزود. اگرچه رقیب شناختهشدهای برای او وجود ندارد، کنگره پنجساله حزب همواره مقطعی حساس از نظر سیاسی در چین به شمار میرود.
رایان هاس، کارشناس چین در اندیشکده بروکینگز، میگوید به همین دلیل، حفظ روابط چین و آمریکا در مسیر باثبات، هدف اصلی شی بود.
هاس میگوید:
«ترامپ هیچ نشانهای از تمایل به رویارویی با شی یا پوتین نشان نمیدهد. برعکس، او از احترامی که هر دو رهبر با رفتار گرم خود به او میگذارند، لذت میبرد.»
چرا «یالتای ۲» با نسخه اصلی تفاوت دارد؟
با این حال، تحلیلگران معتقدند راهبرد شی برای نزدیک کردن بیش از اندازه خود به ترامپ و پوتین، خالی از ریسک نیست.
تحلیلگران این نشست را با عنوان «یالتای ۲» نامگذاری کردهاند؛ اشارهای به نشست سال ۱۹۴۵ میان رهبران آمریکا، بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی که در آن نظم پس از جنگ جهانی دوم شکل گرفت. با این حال، همراهان شی در قرن بیستویکم بهمراتب قدرت و ثبات کمتری نسبت به فرانکلین روزولت، وینستون چرچیل و ژوزف استالین دارند.
ترامپ پس از پیروزی گسترده دموکراتها در انتخابات میاندورهای آمریکا، رئیسجمهوری در سالهای پایانی دوره خود به شمار میرود. او و پوتین نیز هر دو درگیر جنگهایی هستند که به نظر میرسد توان پیروزی در آنها را ندارند. با وجود صحبت از صلح جهانی در نشست شنژن، پوتین بلافاصله پس از ترک محل برگزاری، اوکراین را تهدید کرد.
بیانیه مشترک سه کشور نیز شامل تعهداتی کلی و مبهم بود؛ از جمله اصلاح سازمان ملل متحد و توافق بر سر اینکه نباید جنگ هستهای رخ دهد.
نشانه دیگری از شکنندگی توافق، پاسخهای کلی و مبهم وزیر خارجه چین به پرسشی درباره سازوکارهای پیگیری و اجرای توافقها بود. وانگ یی گفت: «چین با روسیه و آمریکا برای اجرای کامل توافقهای بهدستآمده در این نشست همکاری خواهد کرد و برای ساختن جهانی بهتر تلاش مشترکی انجام خواهد داد.»
رقابت آمریکا و چین؛ تهدیدی برای توافق شکننده
رقابت چین و آمریکا در حوزههایی مانند هوش مصنوعی نیز تهدیدی برای روابط دو کشور به شمار میرود. واشنگتن تنها چند روز پیش از نشست، محدودیتهایی برای دسترسی از راه دور شرکتهای چینی به تراشههای آمریکایی اعمال کرده بود.
هر دو طرف همچنین یکدیگر را متهم کردهاند که به تعهدات خود در آتشبس تجاری پایبند نیستند؛ توافقی که ترامپ و شی در اکتبر سال گذشته در کره جنوبی به آن دست یافتند.
بانی گلیزر، کارشناس چین در صندوق مارشال آلمان، میگوید:
«آتشبس شکننده ممکن است در حال فروپاشی باشد.» او اضافه میکند که دشوار است باور کنیم تمایل شی به ثبات در روابط با آمریکا، بر نیاز او به نشان دادن قدرت در داخل کشور غلبه کند؛ آن هم در آستانه بیستویکمین کنگره حزب که تنها یک سال با آن فاصله دارد.
نگرانی کشورهای کوچک از توافق قدرتهای بزرگ
به گفته تحلیلگران، تصویری که از قدرتهای بزرگ در حال تصمیمگیری درباره مسائل جهانی در کنار یکدیگر به نمایش درآمد، میتواند کشورهای دیگر و بلوکهایی مانند اتحادیه اروپا را نیز نگران کند.
ژانگ باوهویی، استاد علوم سیاسی دانشگاه لینگنان هنگکنگ، میگوید:
«قدرتهای متوسط و کشورهای کوچک همواره نظام بینالمللی چندجانبه را ترجیح میدهند؛ زیرا این نظام، دستکم در تئوری، بر برابری سیاسی و حاکمیتی کشورها و اداره امور بر اساس قواعد و هنجارها استوار است. اما در نظامی که قدرتهای بزرگ در آن با یکدیگر توافق میکنند، کشورهای کوچک و متوسط عملاً بیاهمیت میشوند.»
با این حال، گروهی از پژوهشگران چینی معتقدند توصیف این نشست بهعنوان «یالتا» گمراهکننده است. از نگاه آنها، این دیدار نه به معنای تبانی سه قدرت علیه دیگر کشورها، بلکه نشانهای از امکان همکاری مسالمتآمیز میان آنها، بهویژه آمریکا و چین، است؛ همکاریای که میتواند روایت غالب درباره «رقابت قدرتهای بزرگ» را به چالش بکشد.
وانگ دونگ، پژوهشگر ارشد دانشگاه پکن، میگوید:
«این نشست نشان میدهد اگر قدرتهای بزرگی مانند چین، آمریکا و روسیه بتوانند کنار یکدیگر بنشینند و واقعاً به چالشهای مشترک بپردازند، وضعیت کل جهان بسیار بهتر خواهد شد.»
او انتقاد اروپاییها و دیگر کشورها از برگزاری نشست سهجانبه را، بهویژه نگرانی آنها از احتمال گفتوگو درباره مسائلی مانند جنگ اوکراین، ناشی از حسادت و ناخشنودی میداند.
وانگ دونگ میگوید:
«خودتان نمیتوانید مشکلی را حل کنید، اما وقتی شخص دیگری برای حل آن تلاش میکند، شروع به انتقاد از او میکنید.»