نشست یالتا در سال ۱۹۴۵ نقشه جهان را تغییر داد؛ آیا ترامپ، پوتین و شی هم میتوانند جهان را میان خود تقسیم کنند؟ پاسخ چندان ساده نیست.
شی جینپینگ، بهعنوان یک کمونیست، باید با این جمله معروف کارل مارکس آشنا باشد: «همه رویدادها و شخصیتهای بزرگ تاریخی، بهاصطلاح، دو بار ظاهر میشوند؛ بار نخست به شکل تراژدی و بار دوم به شکل کمدی مضحک!»
دیدار این هفته شی جینپینگ، دونالد ترامپ و ولادیمیر پوتین، بهطور گسترده با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ مقایسه شده است؛ همان نشستی که وینستون چرچیل، فرانکلین روزولت و ژوزف استالین در آن دور یک میز نشستند و برای سرنوشت کشورهای اروپایی پس از پایان جنگ جهانی دوم بحث کردند.
اما آیا شی، ترامپ و پوتین همان «سه قدرت بزرگ» جدید جهان هستند؟ و آیا دیدار آنها این بار به تراژدی ختم میشود یا کمدی؟
گیدئون راکمن با طرح این سوالات، به آنها در مقالهای در فایننشالتایمز پاسخ میدهد. او مینویسد:
وقتی پای ترامپ در میان باشد، احتمال شکلگیری یک نمایش کمدی همیشه وجود دارد. مارکس در همان اثری که جمله معروفش درباره تراژدی و کمدی را نوشت، به شرایطی هم اشاره کرد که «باعث میشود یک میانمایه مضحک بتواند نقش یک قهرمان را بازی کند». منظور او ناپلئون سوم، امپراتور فرانسه بود.
اما نتیجه تراژیک احتمالی نشست شنژن را هم بهراحتی میتوان تصور کرد. اگر اوضاع بهدرستی پیش نرود، ممکن است سه رهبر بر سر بهرسمیت شناختن «منافع اصلی» یکدیگر توافق کنند؛ اصطلاحی که چین علاقه زیادی به استفاده از آن دارد.
در چنین شرایطی، ممکن است دیدگاه روسیه درباره جنگ اوکراین و نگاه چین به آینده تایوان مورد تأیید قرار گیرد. در مقابل، شاید کمکهایی به ترامپ برای حل مسئله ایران یا دستیابی به برخی دستاوردهای اقتصادی برای آمریکا پیشنهاد شود.
با این حال، کوتاهی و ساختار این نشست احتمال دستیابی به توافقهای مهم و تازه را کاهش میدهد. حتی ممکن است هر سه رهبر، به دلایل متفاوت، به همان عکس مشترک و نمادین رضایت دهند!
چرا یک عکس برای پوتین و شی اهمیت دارد؟
پوتین مدتهاست نگران از دست رفتن جایگاه روسیه بهعنوان یکی از قدرتهای بزرگ جهان است. باراک اوباما، رئیسجمهور پیشین آمریکا، زمانی گفته بود رهبر روسیه در نشستهای بینالمللی شبیه دانشآموز بیحوصلهای است که در انتهای کلاس نشسته است.
بنابراین، تصویری از رئیسجمهور روسیه در کنار رهبران آمریکا و چین، یعنی دو قدرت بزرگ جهان، برای پوتین یک پیروزی نمادین مهم خواهد بود.
نمایش قدرت برای شی جینپینگ نیز اهمیت زیادی دارد. او «احیای بزرگ ملت چین» را به محور اصلی سیاست خود تبدیل کرده و آشکارا قصد دارد سال آینده برای چهارمین دوره در رأس حزب کمونیست چین باقی بماند.
مشروعیت داخلی شی و تصویر بینالمللی او بهشدت به یکدیگر وابستهاند. عکس مشترک این سه رهبر میتواند به هر دو وجه اعتبار او کمک کند؛ تصویری که در آن شی میزبان سخاوتمندانه نشست است و رؤسای جمهور آمریکا و روسیه در دو سوی او قرار گرفتهاند.
ترامپ نیز پس از تحقیر ناشی از انتخابات میاندورهای آمریکا، احتمالاً از فرصتی برای نمایش دوباره قدرت و جایگاه جهانی خود استقبال میکند. دولت چین هم در جلب رضایت و تقویت اعتمادبهنفس رهبران خارجی مهارت زیادی دارد.
آیا عکس یادگاری به توافق سیاسی تبدیل میشود؟
البته همیشه این احتمال وجود دارد که یک فرصت عکاسی به توافقی فراتر از نمادها تبدیل شود؛ بهویژه اگر نشست بیشتر از زمان برنامهریزیشده طول بکشد.
پوتین احتمالاً تلاش میکند موضوع اوکراین را در دستور کار قرار دهد. ترامپ نیز سابقه دارد که پس از گفتوگو با پوتین، به سمت دیدگاه روسیه درباره جنگ اوکراین متمایل شود.
اتفاق مشابهی درباره تایوان هم رخ داده است. ترامپ پس از دیدارهای قبلی با شی، بارها مواضع چین درباره این جزیره را تکرار کرده است. برای مثال، ماه مه گذشته به مقامهای تایوان هشدار داد که برای استقلالطلبی بیثباتکننده اقدام نکنند.
با این حال، اظهارات ترامپ آنقدر متغیر و غیرقابلپیشبینی است که نمیتوان آنها را هموزن مواضع رسمی رؤسای جمهور پیشین آمریکا دانست. حتی اگر او در شنژن امتیازهای غیرمنتظرهای بدهد، دستیاران و متحدانش احتمالاً پس از پایان نشست تلاش خواهند کرد از دامنه آنها بکاهند.
موضوع دیگری که ترامپ خواهان گفتوگو درباره آن است، خلع سلاح هستهای است. این مسئله اهمیت زیادی دارد، زیرا پیمانهای اصلی کنترل تسلیحات هستهای منقضی شدهاند.
سلاحهای هستهای برای روسیه نیز موضوعی جذاب است؛ چراکه زرادخانه عظیم این کشور، بزرگترین زرادخانه هستهای جهان، یکی از معدود عواملی است که همچنان جایگاه آن را بهعنوان یک قدرت بزرگ حفظ میکند.
اما چین که بهسرعت در حال گسترش زرادخانه کوچکتر هستهای خود است، صراحتاً اعلام کرده فعلاً علاقهای به مذاکره درباره محدودیت تسلیحات هستهای ندارد. بنابراین، بعید است در این زمینه پیشرفتی حاصل شود.
بهطور کلی، دیپلماسی چینی بر پرهیز از گفتوگوهای آزاد و نتایج غافلگیرکننده استوار است. تمایل شی به پایبندی سختگیرانه به متنهای از پیش آمادهشده نیز دلیل دیگری است که نشان میدهد نشست سهجانبه شنژن احتمالاً نتایجی تعیینکننده برای جهان نخواهد داشت.
چرا یالتا دیگر تکرارشدنی نیست؟
اما مهمترین دلیل گمراهکننده بودن مقایسه این نشست با دیدار سه قدرت بزرگ در سال ۱۹۴۵، فراتر از شخصیت رهبران حاضر در آن است: جهان امروز اساساً با جهان آن زمان تفاوت دارد.
چرچیل، روزولت و استالین در یالتا، در میانه جنگ جهانی دوم گرد هم آمدند؛ جنگی که نظم جهانی را از اساس تغییر میداد. نیروهای بریتانیا و آمریکا پیشتر وارد خاک آلمان شده بودند. ارتش شوروی کمتر از سه ماه با ورود به برلین فاصله داشت و آمریکا تنها شش ماه با پرتاب نخستین بمب اتمی فاصله داشت.
در آن زمان، سه رهبر واقعاً قدرت تغییر نقشه جهان را در اختیار داشتند. اما سه قدرت بزرگ امروز ظاهراً توان بسیار کمتری برای تحمیل اراده خود بر جهان دارند.
آمریکا نتوانسته ایران را شکست دهد؛ همانطور که پیشتر در شکست دادن طالبان در افغانستان ناکام مانده بود.
نیروهای پوتین نیز پس از بیش از چهار سال جنگ خونین، هنوز در شرق اوکراین گرفتارند؛ جنگی که مدت آن از زمانی که استالین برای رسیدن به برلین نیاز داشت، بیشتر شده است.
شی جینپینگ هم هنوز راهی برای بهزانو درآوردن تایوان پیدا نکرده است؛ جزیرهای با ۲۳ میلیون نفر جمعیت که تنها حدود ۱۰۰ مایل با چین فاصله دارد.
خوشبختانه، دیگر در دورانی زندگی نمیکنیم که سه قدرت بزرگ بتوانند بهتنهایی برای بقیه جهان تعیین تکلیف کنند.