زنان؛ قربانیان خاموشی اینترنت در بازار کار

 به گزارش زومان، زمستان سال گذشته، روزهای تاریکی برای اقتصاد و ارتباطات بود. بیش از چهل روز قطعی اینترنت، که نیمی از آن در اعتراضات دی‌ماه و نیمی دیگر به آغاز درگیری‌های نظامی و حمله نهم اسفند آمریکا و اسرائیل برمی‌گشت، در کنار فضای عدم قطعیتی که شکل گرفته بود، ضربه سنگینی به کسب‌وکارها زد.

حال اولین تصویر از ابعاد پنهان این خاموشی‌ها در وضعیت اشتغال مردم نمایان شده است. مرکز آمار ایران گزارش بازار کار در زمستان را منتشر کرده است. این آمار اگرچه نام ‌«زمستان» را یدک می‌کشد اما نمی‌تواند اثرات جنگ اسفند را نشان دهد. چرا که بازه زمانی که آمارگیران برای اطلاع از وضعیت شاغلان و بیکاران آمار می‌گیرند، در بهمن ماه قرار دارد. در نتیجه این آمارها صرفا اثرات خاموشی اینترنت در هفته‌های پس از ۱۸ دی ماه و رکود حاصل از آن را بازگو می‌کند.

روی کاغذ، بخشی از ماجرا مثبت به نظر می‌رسد. نرخ بیکاری — درصد کسانی که دنبال کارند اما شغلی نمی‌یابند — به عدد ۷.۶ درصد رسیده است. این رقم نسبت به زمستان سال پیش از آن، کمتر شده است. با این حال، روند کلی در فصول اخیر نشان از یک مسیر صعودی دارد. پس از آنکه در سال ۱۴۰۳، نرخ بیکاری به پایین‌ترین حد خود در بیست سال گذشته رسید، اکنون دوباره به نظر می‌رسد مسیر افزایشی آن آغاز شده است. در نهایت آمارها می‌گویند در زمستان گذشته، بیش از ۲ میلیون و ۴ هزار نفر نتوانستند شغل پیدا کنند.

اما کاهش ظاهری نرخ بیکاری، روی پنهان و نگران‌کننده‌ای دارد که با بررسی یک شاخص دیگر فاش می‌شود:

• شاخص مشارکت اقتصادی: نسبتی که نشان می‌دهد چند درصد از افراد در سن کار دنبال شغل هستند.

نرخ مشارکت در زمستان گذشته به ۳۹.۷ درصد سقوط کرد. این عدد به معنای آن است که برای نخستین بار در دوازده سال گذشته، مشارکت مردم در اقتصاد به زیر ۴۰ درصد رسیده است. این یعنی وضعیت حضور نیروی کار در بازار، حتی از دوران رکود کرونا نیز بدتر و کمتر شده و افراد در سن کار حتی از دوران کرونا هم در پیدا کردن شغل، ناامیدتر شده‌اند.

معنای این اعداد روشن و تلخ است. اگر نرخ بیکاری کم شده، دلیل اصلی آن لزوما ایجاد شغل‌های جدید یا بهبود اقتصاد نیست. دلیل این است که بسیاری از افراد به دلیل شرایط بحرانی، از بازار کار بیرون رفته‌اند. آن‌ها از یافتن شغل دلسرد شده‌اند و دیگر حتی در جستجوی کار هم نیستند. وقتی کسی به دنبال کار نگردد، از آمار بیکاران حذف می‌شود و همین موضوع چهره آمار را بهتر نشان می‌دهد. اما سوال اساسی اینجاست که چه کسانی بیشتر از همه این بازار پرآشوب را ترک کرده‌اند؟

نگاهی به تفکیک جنسیت نشان می‌دهد که این ریزش بزرگ، بیشتر متوجه زنان جامعه بوده است. بر اساس داده‌های مرکز آمار، نرخ مشارکت اقتصادی زنان در زمستان ۱۴۰۴ به رقم ۱۲.۲ درصد سقوط کرد. این پایین‌ترین میزان حضور زنان در بازار کار در حداقل نُه سال گذشته است. در این فصل سرد، حدود ۲۳۱ هزار و ۵۲۷ نفر از جمعیت فعال زنان کشور کاسته شد. آن‌ها از چرخه جستجوی کار خارج شدند. یک احتمال می‌تواند این باشد که این افراد به دلیل وابستگی شغل‌شان به اینترنت و اینستاگرام از بازار کار اخراج شدند. گزارش اخیر انجمن تجارت الکترونیک این موضوع را تایید می‌کند. بر اساس داده‌های متا، ۴۶ درصد از کاربران ایرانی اینستاگرام زن هستند. اینستاگرام به آن‌ها فضایی داده بود تا بدون نیاز به سرمایه کلان یا اجاره مغازه، استقلال مالی داشته باشند.

برای درک دقیقتر این خروج خاموش، باید ببینیم ریزش نیروها در کدام بخش‌های اقتصاد بیشتر بوده است. در بخش کشاورزی، بیش از ۳۱ هزار زن در مقایسه با سال قبل شغل خود را از دست دادند. در بخش صنعت، این آمار به حدود ۷۴ هزار نفر رسید. اما بزرگترین آسیب در بخش خدمات ثبت شد؛ بخشی که بیشترین وابستگی را به فضای مجازی دارد. با قطعی‌های گسترده اینترنت، حدود ۱۳۲ هزار زن از بخش خدمات بیرون رانده شدند. به نظر می‌رسد خاموشی اینترنت بین‌الملل در دی ماه بیش از هر کس به ضرر زنان تمام شده است.

اما اینکه جنگ و موج دوم قطعی اینترنت با آمارهای بازار کار و اشتغال زنان چه کرده، هنوز روشن نیست.