بازار ۱۲۰ هزار میلیارد تومانی پشت فیلترینگ

به گزارش زومان، روزها از قطعی اینترنت در ایران می‌گذرد و رکوردهای جدیدی ثبت می‌شود. اتفاقی که دسترسی‌ها را محدودتر کرده و برخی اپلیکیشن‌ها را عملا از کار انداخته است.

در نگاه اول، وقتی اپلیکیشنی در کشوری مسدود می‌شود، باید منتظر مرگ تدریجی آن بود. اما در خیابان‌های مجازی ایران، داستان کاملاً متفاوتی در حال رقم خوردن است. اینستاگرام، دیگر درهیچ جای دنیا صرفا دفتری برای ثبت خاطرات روزمره نیست، بلکه به چنان زیرساخت قدرتمندی برای فروش خرد و اشتغال خانگی تبدیل شده که حتی فیلترینگ و محدودیت‌های رسمی نیز نتوانسته‌اند موتور آن را خاموش کنند.

در حالی که دسترسی عادی به این شبکه از سپتامبر سال ۲۰۲۲ قطع شده، آمارها نشان می‌دهند که نیاز اقتصادی از مرزهای فنی عبور کرده‌است. این مسدودسازی نه تنها از محبوبیت برنامه نکاسته، بلکه به تولد یک اقتصاد جانبی بزرگ یعنی بازار سیاه فروش فیلترشکن (نرم‌افزارهایی برای دور زدن محدودیت‌های اینترنت) منجر شده است. داستان همه‌گیری اینستاگرام در ایران، بازتابی از یک روند جهانی است که در آن شبکه‌های اجتماعی، قواعد بازی اقتصاد را تغییر داده‌اند.

پیش از ورود به کوچه پس‌کوچه‌های بازار ایران، باید دید جهان به این پلتفرم چگونه نگاه می‌کند. در سال ۲۰۲۱، کتابی با عنوان «کسب‌وکار در آفریقا در عصر فناوری دیجیتال» منتشر شد که در بخشی از آن، نقش اینستاگرام در توسعه اقتصادی کشورهای در حال توسعه بررسی شده بود. این مقاله با ۲۷ بار سایتیشن (تعداد ارجاعات پژوهشگران دیگر به یک مقاله علمی)، یکی از معتبرترین متون در این حوزه است.

یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد اینستاگرام از طریق کمک به کارآفرینی، کاهش هزینه‌های ارتباطی، تبلیغ ارزان و دسترسی آسان‌تر به مشتری، به توسعه اقتصادی کمک می‌کند. با این حال، این مزایا زمانی خنثی می‌شوند که دسترسی به اینترنت ضعیف باشد، هزینه تهیه گوشی بالا برود یا کاربران مهارت کافی نداشته باشند؛ چالش‌هایی که برای بسیاری از ما آشناست.

در مقیاس جهانی، اعداد خیره‌کننده‌ترند. بر اساس داده‌های پایگاه استاتیستا در اواخر سال ۲۰۲۵، این شبکه با بیش از ۳ میلیارد کاربر فعال ماهانه، سومین شبکه اجتماعی فراگیر جهان است. عمده این جمعیت را جوانان زیر ۳۵ سال تشکیل می‌دهند که طبق برآوردهای سال ۲۰۲۴، حدود ۶۴.۶ درصد از کل کاربران را شامل می‌شوند.

قدرت مالی این اپلیکیشن نیز در سال ۲۰۲۴ به اوج رسید. داده‌های «بیزینس آو اپس» نشان می‌دهد درآمد این پلتفرم با ثبت رکوردی ده‌ساله به مرز ۶۷ میلیارد دلار رسیده است؛ رقمی که معادل ۴۰.۶ درصد از کل درآمدهای شرکت متا (شرکت مادر و مالک اینستاگرام) است.

در ایران اما شرایط متفاوت و در عین حال شگفت‌انگیز است. با وجود مسدودسازی رسمی، گزارش‌های انجمن تجارت الکترونیک با همکاری مرکز افکارسنجی ایسپا نشان می‌دهد که ۶۰.۴ درصد از دلایل اتصال کاربران ایرانی به اینترنت، استفاده از شبکه‌های اجتماعی است. در این میان، اینستاگرام برای ۸۲ درصد کاربران، دلیل اصلی استفاده از فیلترشکن و برای ۵۵ درصد آن‌ها، انتخاب اول در میان تمامی پلتفرم‌هاست.

پلتفرم پادرو که خدمات زیرساختی فروش اینستاگرامی ارائه می‌دهد، پرده از ابعاد جالب این بازار برداشته است. در سال ۲۰۲۴، بالغ بر ۷۰۰ هزار فروشگاه فعال در این شبکه شناسایی شدند که گردش مالی آن‌ها بین ۷۰ تا ۸۰ هزار میلیارد تومان برآورد می‌شود. محاسبات «زومان» نشان می‌دهد اگر تورم نقطه به نقطه ۶۰ درصدی دی‌ماه (میزان سرعت گرانی کالاها نسبت به ماه مشابه در سال قبل) را برای سال ۲۰۲۵ در نظر بگیریم، این گردش مالی می‌تواند به مرز ۱۲۰ هزار میلیارد تومان (همت) رسیده باشد.

برای درک عظمت این بازار پنهان، کافی است آن را با بزرگترین بازیگر رسمی تجارت الکترونیک ایران مقایسه کنیم. طبق گزارش سالانه دیجی‌کالا، این شرکت در سال ۲۰۲۳ حدود ۴۱۸ هزار فروشنده فعال داشته است. حتی با در نظر گرفتن تفاوت‌های ساختاری، مقیاس فروشگاه‌های اینستاگرامی به مراتب بزرگ‌تر است.

این گزارش نتیجه جالب دیگری هم دارد؛ کل خرده‌فروشی آنلاین سهمی ۶ درصدی از خرده‌فروشی کشور دارد که به دو زیربخش تقسیم می‌شود:

• ۳ درصد، تجارت الکترونیک رسمی: دیجی‌کالا نیمی از سهم بخش رسمی (یعنی ۱.۵ درصد از کل بازار ایران) را در اختیار دارد.
• ۳ درصد، تجارت بر بستر شبکه‌های اجتماعی: اینستاگرام به تنهایی معادل کل تجارت الکترونیک رسمی ایران (یعنی ۳ درصد کل بازار خرده‌فروشی) را به دوش می‌کشد.

منتقدان گاهی ادعا می‌کنند که این پلتفرم صرفاً ابزاری برای سرگرمی است. اما داده‌های شرکت دیتاک در سال ۱۴۰۳ خط بطلانی بر این ادعا می‌کشد. در هر ۶۰ ثانیه، کاربران ایرانی ۱,۸۰۰,۰۰۰ بازدید در اینستاگرام ثبت می‌کنند. مهم‌تر از آن، بیش از ۶۵ درصد کل فعالیت‌ها در این شبکه، متمرکز بر امور تجاری، فروش و ارائه خدمات است؛ در حالی که سایر شبکه‌ها عمدتاً درگیر اخبار، سرگرمی و سیاست در آن سال بوده‌اند.

نفوذ این شبکه نیز، جامعه را عمیقاً درگیر کرده است. طبق آمار ایسپا در سال ۲۰۲۴، بین ۵۰ تا ۵۶ درصد افراد بالای ۱۸ سال از آن استفاده می‌کنند. تحلیل داده‌های تبلیغاتی متا نیز جمعیت کاربران ایرانی را بین ۴۵ تا ۴۷ میلیون نفر برآورد می‌کند. دیتاک تعداد کاربران فعال را حدود ۳۳ میلیون نفر می‌داند، اما در هر صورت، اینستاگرام همچنان پربازدیدترین شبکه در ایران است.

پاییز ۱۴۰۱ (سپتامبر ۲۰۲۲) برای این اکوسیستم یک زلزله تمام‌عیار بود. با آغاز مسدودسازی، آمار فروشگاه‌های فعال از ۶۳۰ هزار به ۳۳۰ هزار سقوط کرد که افت ۴۷ درصدی را نشان می‌داد. مدیرعامل پادرو در آن زمان از کاهش ۹۰ درصدی فروش و لغو ۷۰ درصد سفارش‌ها خبر داد. اما این مرگ ظاهری، دوام نیاورد. تا سال ۲۰۲۴، با تطبیق کاربران و گسترش فیلترشکن‌ها، تعداد فروشگاه‌ها دوباره به مرز ۷۰۰ هزار بازگشت؛ نشانه‌ای روشن از غلبه نیاز معیشتی بر موانع فنی.

اما در قلب این مقاومت اقتصادی، زنان ایستاده‌اند. داده‌های متا نشان می‌دهد ۴۶ درصد از کاربران ایرانی اینستاگرام (بیش از ۲۱میلیون نفر) زن هستند. اینستاگرام به آن‌ها فضایی داده تا بدون نیاز به سرمایه کلان یا اجاره مغازه، استقلال مالی داشته باشند.

گزارش بنیاد «بازار و بورس» تأکید می‌کند که فیلترینگ، فشار نامتناسبی بر معیشت زنان وارد کرد و کانال اصلی درآمد آن‌ها را هدف گرفت. با این حال، شواهد نشان می‌دهد که سیاست محدودسازی به هدف نهایی خود نرسید؛ بازار مسیر خود را پیدا کرد و تنها نتیجه آن، پیچیده‌تر شدن دسترسی و تحمیل هزینه فیلترشکن به همراهی قطعی اینترنت بر دوش جامعه و کسب‌وکارهای خرد بود. آیا این بار هم جامعه موانع فنی را دور خواهد زد؟