اتحاد نظامی-اقتصادی ایران و روسیه در شمال
به گزارش زومان، صدها کیلومتر دورتر از خلیج فارس، دریای خزر که پیشتر اهمیت کمتری در معادلات بینالمللی داشت، اکنون در سایه فشار نظامی آمریکا به مهمترین گذرگاه تجاری میان ایران و روسیه تبدیل شده است.
بر اساس گزارش نیویورکتایمز، این مسیر آبی گذرگاهی برای تجارت آشکار و پنهان دو کشور ایجاد کرده است. مقامات آمریکایی مدعی شدهاند روسیه از طریق دریای خزر قطعات پهپاد به ایران ارسال میکند و حالا به تامینکننده کالاهایی تبدیل شده که پیش از این عمدتا از طریق تنگه هرمز تامین میشدند.
در حال حاضر چهار بندر ایرانی در حاشیه خزر شبانهروزی فعال هستند و حملونقل دریایی این منطقه در ماههای اخیر به سرعت افزایش یافته است. حالا این منطقه به یکی از نقاط استراتژیک ایران تبدیل شده است. موضوعی که طبق این گزارش، توضیح میدهد که چرا اسرائیل بمباران بندر انزلی را «یکی از مهمترین عملیاتهای خود» در جریان حملات به ایران توصیف کرد.
تامین غذا؛ بنادر شمالی جایگزین هرمز
طبق گزارش نیویورکتایمز، واردات مواد غذایی از جمله گندم، ذرت، خوراک دام، روغن آفتابگردان و سایر کالاها در ماههای اخیر به سرعت افزایش یافته است.
محمدرضا مرتضوی، رئیس انجمن صنایع غذایی ایران، به صداوسیما اعلام کرده ایران بهطور فعال واردات کالاهای اساسی را از طریق خزر تغییر مسیر میدهد.
ویتالی چرناف، رئیس بخش تحلیل پورتنیوز مدیا گروپ در این رابطه گفته است:
دو میلیون تُن گندم روسیه که پیشتر هر سال از طریق دریای سیاه به ایران صادر میشد، اکنون به دلیل تهدید حملات اوکراین از مسیر خزر منتقل میشود. در شرایط بیثباتی خاورمیانه، مسیرهای خزر به ایران بسیار جذابتر بهنظر میرسند.
الکساندر شاروف، رئیس روسایراناکسپو - نهادی که به صادرکنندگان روس برای یافتن خریداران ایرانی کمک میکند – نیز در مصاحبهای تخمین زد که حجم بار جابهجا شده در خزر ممکن است امسال دو برابر شود.
منطقهای ایدهآل برای دور زدن تحریمها
حالا خزر برای هر دو کشور تحت تحریم به منطقهای استراتژیک برای دور زدن تحریمها تبدیل شده است. نیکول گراجفسکی، استاد متخصص در امور ایران و روسیه در دانشگاه ساینسپو پاریس، میگوید:
«اگر به دنبال مکان ایدهآلی برای دور زدن تحریمها و انتقال تجهیزات نظامی باشید، دریای خزر دقیقاً همانجاست.»
بر اساس گزارش نیویورکتایمز، کشتیهایی که میان بنادر روسیه و ایران رفتوآمد میکنند، معمولاً فرستندههایی را که امکان رهگیری ماهوارهای فراهم میکند خاموش میکنند و به همین دلیل نظارت از راه دور بر این مسیر دشوار است و بخش زیادی از تجارت عبوری از خزر شفاف نیست.
از سمت دیگر تنها ۵ کشور ساحلی به این دریا دسترسی دارند، و بنابراین بر خلاف خلیج فارس آمریکا نمیتواند کشتیهای حاضر در خزر را متوقف یا بازرسی کند.
تبادلات نظامی و بازسازی زرادخانهها
در کنار تجارت علنی غلات، آمریکاییها ادعا کردهاند دو کشور سامانههای تسلیحاتی را نیز با یکدیگر رد و بدل میکنند.
طبق گزارش نیویورکتایمز، روسیه قطعات پهپادی به ایران ارسال میکند.
تجارتی که بعید است نقش تعیینکنندهای در جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل داشته باشند، اما به تقویت زرادخانه پهپادی تهران کمک میکنند و اگر ادامه یابد، ایران میتواند به سرعت انبار تسلیحاتی خود را بازسازی کند. با این حال جزئیات دقیق تجهیزات نظامی که در طول جنگ به ایران ارسال شده هنوز مشخص نیست.
البته این تجارت یک طرفه نیست. طبق این گزارش، در سالهای گذشته ایران نیز پهپادهایی برای استفاده روسیه در اوکراین ارسال میکرد. برای نمونه، در ماه اوت، ارتش اوکراین اعلام کرد یک کشتی روسی را در «بندر اولیا» – در شمال غربی خزر - غرق کرده که حامل قطعات پهپادهای شاهد از ایران بوده است.
اهمیت راهبردی خزر برای ایران و روسیه
اهمیت راهبردی خزر فراتر از بحرانهای فعلی است.
نیویورکتایمز مینویسد ایران و روسیه حدود دو دهه است که طرحهایی را برای ایجاد یک کریدور تجاری از دریای بالتیک تا اقیانوس هند دنبال میکنند؛ مسیری به طول ۷۲۰۰ کیلومتر (۴۵۰۰ مایل) که از غرب روسیه و سپس حوزه خزر عبور میکند تا وابستگی به مسیرهای تجاری غربی کاهش یابد. این طرحها بیشتر در حد برنامه باقی ماندهاند، اما شامل نوسازی ناوگان فرسوده کشتیرانی، ساخت تأسیسات جدید بندری و احداث خطوط ریلی تازه میشوند.
البته درگیریهای نظامی دو کشور و همچنین کمعمق بودن برخی بخشهای دریای خزر باعث شده که ادامه این پروژههای زیرساختی با تردید همراه باشد.
یک خلأ ژئوپولیتیکی برای آمریکا
اهمیت بالقوه خزر پس از حمله گسترده روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ برای برنامهریزان آمریکا و اروپای غربی روشنتر شد. روسیه بار دیگر از کشتیهای حاضر در خزر برای شلیک موشک به اهدافی در اوکراین استفاده کرد؛ همان کاری که پیشتر در سوریه انجام داده بود.
این منطقه برای آمریکا یک چالش مهم محسوب میشود؛ تا حدی به این دلیل که نوعی «نقطه کور دیپلماتیک» بهشمار میرود.
لوک کافی، پژوهشگر ارشد مؤسسه هادسون، میگوید:
«برای سیاستگذاران آمریکایی، دریای خزر یک خلأ ژئوپلیتیکی است؛ انگار اصلاً وجود ندارد.»
کافی اشاره کرد که کشورهای ساحلی خزر عملاً در مرز تقسیم وظایف فرماندهیهای نظامی آمریکا قرار گرفتهاند: فرماندهی اروپایی آمریکا مسئول آذربایجان و روسیه است، در حالی که فرماندهی مرکزی مسئول ایران، ترکمنستان و قزاقستان است. در وزارت خارجه آمریکا نیز سه اداره جداگانه مسئول این پنج کشور هستند.
حالا این دو کشور درگیر جنگ، دور از دسترس آمریکا از خزر برای پیشبرد منافع خود استفاده میکنند و این منطقه به آنها مزیتی استراتژیک اهدا کرده است.
آنا بورشفسکایا، کارشناس سیاست خاورمیانهای روسیه در مؤسسه واشنگتن، معتقد است:
روسیه و ایران راههایی برای دور زدن نظام تحریمها پیدا کردهاند. و دقیقاً به همین دلیل بود که اسرائیل آن بندر را بمباران کرد. چون فهمیده بودند که روسیه از طریق این مسیر تجاری کوچک اما بسیار مهم میتواند کمک زیادی به ایران برساند.