ببینید: چرا نمیتوان آینده را پیشبینی کرد؟ درس یک اقتصاددان و یک فیزیکدان
فرانک نایت و هایزنبرگ در دو حوزه اقتصاد و فیزیک نشان دادند که به دلیل عدمقطعیت ذاتی و رفتارهای انسانی، آینده اساسا در قالب فرمول نمیگنجد.
گاهی حتی دقیقترین محاسبات هم نمیتوانند آینده را پیشبینی کنند؛ یک اقتصاددان و یک فیزیکدان، هرکدام از زاویهای متفاوت، به همین محدودیت رسیدهاند.
ساعت دو نیمهشب است؛ قیمت دلار دوباره بالا رفته، ارزش پساندازت کمتر شده و در شبکههای اجتماعی کسی نسخهای قطعی برای موفقیت میپیچد. اما واقعیت این است که آینده همیشه از برنامهها و محاسبات ما پیروی نمیکند. این محدودیت، نزدیک به یک قرن پیش توجه دو چهره علمی را به خود جلب کرد.
فرانک نایت، اقتصاددان آمریکایی و از چهرههای تأثیرگذار مکتب شیکاگو، در کتاب «ریسک، عدمقطعیت و سود» که سال ۱۹۲۱ منتشر شد، میان دو مفهوم تفاوت گذاشت. از نظر او، ریسک زمانی وجود دارد که بتوان احتمال وقوع یک اتفاق را برآورد کرد؛ مثل احتمال خسارت در یک قرارداد بیمه. اما عدمقطعیت واقعی زمانی است که حتی احتمال وقوع اتفاقها را هم نمیتوان بهدرستی اندازه گرفت.
قصه آمارتیا سن؛ پسری که رنج فقر را دید و نوبل اقتصاد گرفت
نخستین قسمت از قصه اقتصاددانها به زندگی آمارتیا سن و دیدگاههای نوبلیست ۱۹۹۸ درباره بازتعریف فقر و نقد سنجش سنتی توسعه میپردازد.نایت معتقد بود رفتار انسانها پیشبینیپذیری اقتصاد را دشوارتر میکند. آدمها همیشه منطقی و مطابق فرمولها تصمیم نمیگیرند؛ ترس، امید و اشتباههایشان میتواند مسیر اتفاقها را تغییر دهد.
شش سال بعد، ورنر هایزنبرگ، فیزیکدان آلمانی، اصل عدمقطعیت را مطرح کرد. طبق این اصل، در دنیای کوانتومی نمیتوان موقعیت و تکانه یک ذره را بهطور همزمان و با دقت نامحدود اندازه گرفت.
این دو مفهوم در دو رشته متفاوت مطرح شدهاند و نباید آنها را یکی دانست؛ اما هر دو به محدودیت شناخت ما اشاره میکنند. در بازارها هم انتظارات، ترس و طمع معاملهگران میتوانند بر رفتار دیگران و مسیر قیمتها اثر بگذارند.
شاید پیام ساده این دو ایده این باشد: هر اتفاق غیرمنتظرهای نشانه اشتباه در برنامهریزی نیست؛ بعضی چیزها اساساً قابل پیشبینی نیستند.