دخل و خرج وی‌پی‌ان‌فروش‌ها؛ اعداد یک بازار زیرزمینی

به گزارش زومان، بیش از دو ماه از آغاز خاموشی‌های گسترده اینترنت می‌گذرد. از همان روز نخست شروع درگیری‌های نظامی، قطع دسترسی به شبکه جهانی به یکی از اصلی‌ترین اقدامات سیاست‌گذاران تبدیل شد. این تصمیم، ضربه سنگینی به کسب‌وکارهایی وارد کرد که شریان حیاتشان به اینترنت بین‌الملل و پلتفرم‌هایی مانند اینستاگرام گره خورده بود.

البته پیش از این بحران نیز اوضاع اینترنت تعریف چندانی نداشت و بازار فیلترشکن‌‎ها پررونق بود و سود خوبی برای دلالان این عرصه داشت.

در حالی که دسترسی به شبکه در داخل با چالش‌های روزمره روبه‌روست، مجامع علمی جهان نگاه دیگری به این موضوع دارند. مقاله‌ای با عنوان «حق بشر برای دسترسی آزاد به اینترنت» که در سال ۲۰۲۰ در نشریه معتبر Journal of Applied Philosophy چاپ شد و تاکنون حدود ۱۸۹ سایتیشن — تعداد دفعاتی که دیگر پژوهشگران به یک نوشته ارجاع داده‌اند — دریافت کرده است، استدلال می‌کند که اینترنت باید یک حق جهانی شناخته شود.

بر اساس ایده «حقوق بشر حداقلی»، اینترنت چنان در زندگی شایسته، مشارکت سیاسی و حفظ حقوق بنیادین نقش دارد که نبود آن، نوعی حذف اجتماعی است. این مقاله سه دلیل می‌آورد:

• نخست، اینترنت ابزار اصلی برای مشارکت و اثرگذاری بر قدرت‌های فراملی است.
• دوم، برای آزادی‌های سیاسی چون آزادی بیان ضروری است.
• سوم، امکان مستندسازی نقض حقوق بشر را به گروه‌های آسیب‌پذیر می‌دهد.

نویسنده این پژوهش تاکید می‌کند که فراهم کردن این زیرساخت لزوما گران نیست و دولت‌ها باید حداقل‌ها را بدون قطع، سانسور یا نظارت غیرموجه تضمین کنند و آسیب‌هایی چون اخبار جعلی توجیهی برای قطع دسترسی نیستند.

با وجود این نگاه جهانی، در داخل کشور پلتفرم‌هایی مانند اینستاگرام مسدود شدند با این فرض که آثار اقتصادی و استفاده از آن‌ها کاهش یابد. اما شواهد نشان می‌دهد این سیاست پیامدهای معکوس داشت. اینستاگرام که زیرساخت اصلی تجارت خرد آنلاین در ایران بود، در شهریور ۱۴۰۱ با افت فروش و تعطیلی ده‌ها هزار کسب‌وکار روبه‌رو شد.

با این حال، در کمتر از دو سال، تعداد فروشگاه‌های فعال به سطح قبل بازگشت و حتی از آن عبور کرد. دلیل این بازگشت رفع فیلتر نبود، بلکه سازگاری کاربران با شرایط جدید بود. این محدودیت‌ها، استفاده از فیلترشکن را از یک چالش پرهزینه به یک اقدام روزمره تقلیل داد، زیرا منافع معیشتی گروهی چون زنان کارآفرین و فعالان خانگی به آن وابسته بود.

این سازگاری اجباری، بازاری عظیم خلق کرد. رئیس‌جمهور در بهمن‌ماه سال ۱۴۰۴، ارزش بازار فیلترشکن‌ها را ۳۰ همت — معادل سی هزار میلیارد تومان — اعلام کرد که با تخمین‌های انجمن تجارت الکترونیک هم‌خوانی دارد. برآوردها نشان می‌دهد این بازار شامل حداقل ۱۸.۷ تا ۲۲.۲ همت درآمد مستقیم، حدود ۴۷ میلیون دلار درآمد از طریق کمک‌های مالی بین‌المللی و میلیون‌ها دلار درآمد تبلیغاتی است.

طبق نظرسنجی‌ها، سهم اپلیکیشن‌های رایگان خارجی ۵۰.۲ درصد است که درآمدشان از محل ۳۰ میلیون دلار بودجه بین‌المللی تامین می‌شود و ۱۷.۷ میلیون دلار بودجه اضطراری ویژه کاربران ایرانی است. بازار اپلکیشن های پولی خارجی هم برآورد می‌شود در حدود ۶.۹ هزار میلیارد تومان باشد.

در مقابل، کانکشن‌های ایرانی ۴۴.۱ درصد بازار را دارند که از این میان، خرده‌فروشان ۱۱.۲ همت و عمده‌فروشان حدود ۴ همت درآمد دارند. این ارقام در مجموع به همان ۳۰ همت می رسد. اما وضعیت درآمدزایی و سوددهی وی‌پی‌ان فروش‌ها چگونه است؟

انجمن تجارت الکترونیک گزارش می‌دهد که بیش از ۵۰ درصد از خریداران فیلترشکن‌ها، ماهانه بیش از ۱۰۰ هزار تومان می‌پردازند (این آمار پیش از به روز شدن هزینه‌هاست). از آن طرف میانگین درآمدی که از هر مشتری به دست می‌آید(آرپو) برای این کاربران ۱۷۶ هزار تومان است؛ یعنی به ازای هر ۱۰۰ هزار تومان هزینه، ۱۷۶ هزار تومان سود برای وی‌پی‌ان فروش خلق می‌شود.

پرس وجوی این انجمن از ۲۶ فروشنده بزرگ نشان می‌دهد سود آن‌ها ۳ برابر هزینه‌شان است، در حالی که ۴۰ درصد هزینه‌ها صرف اجاره سرورهای خارجی مانند Hetzner و OVH می‌شود.

با همه پولی که کاربران پرداخت می‌کردند، هیچگاه به کیفیت مطلوب نرسیدند. ۵۲ درصد کاربران از سرعت پایین، ۴۷.۷ درصد از قطعی پی‌درپی، ۲۶.۹ درصد از تبلیغات ناخواسته، ۱۴ درصد از ترس سرقت اطلاعات و ۱۲.۳ درصد از آسیب به گوشی خود شکایت داشتند. البته این میزان نارضایتی از وضعیت فیلترشکن ها مربوط به دوره‌های قبل‌تر است و می تواند با توجه به شرایط وخیم تر این روزها وضعیت نظرسنجی هم تغییر کرده باشد. تن دادن به این نارضایتی‌ها یعنی اینترنت برای خانوارها غیرقابل حذف بوده است. اکثر کاربران در شرایط حاضر ترجیح می‌دهند بابت همان اینترنت پول‌های بیشتری بدهند، چون عرضه صفر شده است.

در روزهای بحران نظامی و بی‌اینترنتی، قیمت‌ها نجومی شد و همان بازار سیاه هم از اکثریت کاربران خارج شد. هزینه یک گیگابایت اینترنت آزاد حالا به ۵۰۰ هزار تومان رسیده است. این یعنی میانگین ۱۰۰ هزار تومانی، حالا ۵ برابر جهش کرد.

بر اساس گزارشی که پیش تر در زومان منتشر شد، اگر کاربر بخواهد به همان اینترنت نصفه و نیمه قبلی برسد، معادل ۳۲ تا ۱۴۰ درصد از هزینه ماهانه‌اش را باید خرج کند. در نتیجه عملا دسترسی به اینترنت قبلی عملا با وی‌پی‌ان ممکن نیست و اینترنت از یک حق شهروندی به یک کالای لوکس تبدیل شده است.