صفر از سه برای مردان ترامپ؛ چرا دیپلماسی کوشنر و ویتکاف به صلح نمی‌رسد؟

جرد کوشنر و استیو ویتکاف فرستادگان غیررسمی ریاست‌جمهوری‌اند که دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا برای هدایت مذاکرات حساس مربوط به اوکراین، غزه و ایران برگزیده است.

انتخاب هیچ‌یک ظاهرا نتیجه‌ جست‌وجویی طولانی و گسترده نبود؛ کوشنر داماد ترامپ است و ویتکاف نیز دوست قدیمی و هم‌بازی او در گلف به‌شمار می‌رود.

با نگاه خوش‌بینانه می‌توان پذیرفت که هر دو واقعا برای دستیابی به توافق‌هایی در راستای منافع آمریکا تلاش کرده‌اند، اما کارنامه‌ آنان پرسشی اساسی پدید می‌آورد که چرا دستاوردشان تا حد زیادی ناچیز مانده است؟

فارین پالیسی در پاسخ به این پرسش نوشته است: توافقی که قرار بود صلح را به غزه بیاورد، بیشتر به نمایشی بی‌اعتبار شباهت دارد. اسرائیل همچنان بدون تحمل پیامدی جدی غزه را بمباران می‌کند، کنترل سرزمینی خود را گسترش می‌دهد و ورود کمک‌های امدادی را محدود نگه می‌دارد.

هم‌زمان، کارزار خشونت‌آمیز شهرک‌نشینان اسرائیلی علیه فلسطینیان در کرانه‌ باختری با مدارا و شاید حتی کمک فعال اسرائیل ادامه یافته است.

البته ممکن است دستیابی به صلح واقعی هرگز هدف اصلی کوشنر و ویتکاف نبوده باشد. هر دو از حامیان سرسخت اسرائیل‌اند و حتی کمتر از جو بایدن رئیس‌جمهور پیشین آمریکا احتمال داشت فشار جدی بر اسرائیل وارد کنند؛ معیاری که خود گویای شدت حمایت آنان محسوب می‌شود.

از چنین منظری، توافق غزه نوعی صلح پوتمکینی بود که بیش از هر چیز برای آزادی گروگان‌های اسرائیلی در دست حماس، خارج‌کردن جنگ از صدر خبرها و محدودکردن هرچه کمتر آزادی عمل اسرائیل طراحی شد.

تلاش‌های آنان برای دستیابی به توافق با ایران پیش از آغاز جنگ نیز به جایی نرسید. یکی از دلایل ناکامی ظاهرا ناآشنایی دو دیپلمات آماتور با برخی جزئیات فنی حیاتی برنامه‌ هسته‌ای ایران بود.

دلیل دیگر به تصمیم ترامپ و بنیامین نتانیاهو نخست‌وزیر اسرائیل برای آغاز جنگ در میانه‌ مذاکرات بازمی‌گشت. مانند پرونده‌ غزه، احتمال دارد گفت‌وگوها از ابتدا نمایشی بوده و نه برای رسیدن به توافقی پایدار، بلکه برای خریدن زمان لازم جهت آماده‌سازی دور دیگری از جنگ دنبال شده باشد.

جنگ روسیه در اوکراین نیز همچنان شعله‌ور است و مستقیم ادعای انتخاباتی ترامپ درباره‌ پایان‌دادن به جنگ ظرف ۲۴ ساعت را رد می‌کند.

ویتکاف و کوشنر چندین بار با مقام‌های روسیه ملاقات کرده و پیشنهادهای تشویقی روزبه‌روز سخاوتمندانه‌تری ارائه داده‌اند، درحالی‌که دولت آمریکا همچنان کی‌یف را برای پذیرش توافق زیر فشار می‌گذارد. نتیجه نه صلح، بلکه جنگ بیشتر و گسترش حملات علیه اهداف غیرنظامی در اوکراین و روسیه بوده است.

اگر معیار داوری، رسیدن تلاش‌های دیپلماتیک به صلح باشد، کارنامه‌ کوشنر و ویتکاف در سه پرونده‌ غزه، ایران و اوکراین صفر از سه خواهد بود.

حل هم‌زمان این سه بحران، حتی برای دیپلمات‌های کارکشته‌ای مانند اتو فون بیسمارک و هنری کیسینجر نیز مأموریتی دشوار بود؛ چه برسد به فرستادگانی که باید زیر نظر رئیس‌جمهوری غیرقابل‌پیش‌بینی فعالیت کنند؛ رئیس‌جمهوری که نمایش موفقیت را بر دستیابی به نتایج واقعی ترجیح می‌دهد.

بااین‌حال، دشواری مأموریت و شیوه مدیریت ترامپ نمی‌تواند به‌تنهایی شکست‌های پیاپی دو فرستاده او را توجیه کند.

یکی از مهم‌ترین علت‌های ناکامی را باید در جهان‌بینی مشترک کوشنر، ویتکاف و ترامپ جست‌وجو کرد. هر سه فعال حوزه‌ املاک‌اند و کسب درآمد را در مرکز توجه خود قرار می‌دهند.

همین طرز فکر شاید توضیح دهد که چرا ترامپ ظاهراً بیش از اداره کشور، به کسب درآمد از جایگاه ریاست‌جمهوری علاقه نشان می‌دهد.

همچنین ممکن است توضیحی باشد برای ادعاهایی که درباره دریافت میلیاردها دلار پرداخت محرمانه از امارات متحده عربی و عربستان سعودی از سوی جرد کوشنر مطرح شده؛ اتهامی که کوشنر آن را رد می‌کند.

اگر فرض کنیم همه افراد و دولت‌ها به‌دنبال پول هستند، برای جلب موافقت آن‌ها کافی است پیشنهادی بدهیم که سود مالی بیشتری نصیبشان کند. در چنین جهانی، هر کسی قیمتی دارد و هنر مذاکره‌کننده فقط این است که آن قیمت را پیدا کند و طرف مقابل را به انجام معامله راضی سازد. مشکل اینجاست که تصمیم‌های دولت‌ها و رهبران سیاسی همیشه با پول توضیح داده نمی‌شوند.

این نگرش در نخستین دوره ریاست‌جمهوری ترامپ نیز به‌روشنی دیده می‌شد. کوشنر تصور می‌کرد برای رسیدن به صلح در خاورمیانه می‌توان مطالبات فلسطینیان برای تشکیل کشور مستقل و برخورداری از حقوق سیاسی را کنار گذاشت و به‌جای آن، بر قراردادهای اقتصادی میان اسرائیل، کشورهای ثروتمند حاشیه خلیج فارس و در نهایت عربستان سعودی تمرکز کرد.

ترامپ نیز با منطقی مشابه تصور می‌کرد می‌تواند کیم جونگ اون رهبر کره شمالی را با وعده ساخت تفریحگاه‌های مجلل و مجتمع‌های مسکونی لوکس در سواحل این کشور، به کنار گذاشتن زرادخانه هسته‌ای خود ترغیب کند. همین ایده بعدها در قالب طرحی احتمالی برای آینده غزه نیز مطرح شد.

رد پای همین تفکر را می‌توان در تلاش‌های اخیر برای متقاعد کردن روسیه به پایان جنگ اوکراین دید. پیشنهادهایی مانند خرید سوخت گازوئیل روسیه، مشارکت شرکت‌های روسی در توسعه میدان‌های گازی آلاسکا، انعقاد قراردادهای تجاری پرسود و پایان دادن به انزوای اقتصادی مسکو از غرب، همگی بر یک فرض استوارند: اگر منافع اقتصادی به‌اندازه کافی جذاب باشد، کرملین حاضر می‌شود از مواضع ژئوپلیتیک خود عقب‌نشینی کند.

اما این نگاه یک واقعیت اساسی در سیاست بین‌الملل را نادیده می‌گیرد: برای رهبران کشورها، پول همیشه مهم‌ترین اولویت نیست.

امنیت ملی اغلب جایگاه بالاتری دارد، زیرا بدون امنیت، حتی ثروت نیز تضمینی برای بقا نیست. برخورداری از منابع مالی عظیم چه فایده‌ای دارد اگر قدرتی دیگر بتواند با استفاده از زور آن‌ها را تصاحب کند؟

سرنوشت کویت در سال ۱۹۹۰ نمونه روشنی از این واقعیت است. صدام حسین رهبر وقت عراق با حمله به کویت تلاش کرد هم یکی از طلبکاران اصلی کشورش را از میان بردارد و هم منابعی را تصاحب کند که می‌توانست تولید ناخالص داخلی عراق را حدود ۴۰ درصد افزایش دهد. این محاسبه ممکن بود به نتیجه برسد، اگر ائتلافی از قدرت‌های خارجی برای آزادسازی کویت وارد جنگ نمی‌شد.

البته ثروت و منافع اقتصادی بی‌اهمیت نیستند و طمع نیز می‌تواند انگیزه قدرتمندی باشد. ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهوری روسیه، احتمالاً از دریافت امتیازهای اقتصادی پیشنهادی کوشنر و ویتکاف در یک توافق صلح استقبال خواهد کرد. اما اگر پول تنها دغدغه او بود، اساساً جنگ پرهزینه اوکراین را آغاز نمی‌کرد و با وجود خسارت‌های سنگین انسانی و اقتصادی، آن را ادامه نمی‌داد.

تا زمانی که نگرانی‌های امنیتی مؤثر بر تصمیم پوتین برای حمله به اوکراین، چه واقعی باشند و چه اغراق‌آمیز، برطرف نشوند، پیشنهاد قراردادهای تجاری و امتیازهای اقتصادی به‌تنهایی نمی‌تواند جنگ را پایان دهد.

همین منطق درباره اوکراین نیز صدق می‌کند. اگر پول تنها معیار تصمیم‌گیری بود، کی‌یف می‌توانست از کریمه و دونباس صرف‌نظر کند و در مقابل، بسته مالی بزرگی برای بازسازی اقتصاد آسیب‌دیده خود بگیرد. اما اوکراینی‌ها حاضر نیستند سرزمین‌هایی را که متعلق به خود می‌دانند، در برابر پول واگذار کنند. آن‌ها همچنین نمی‌خواهند آینده کشورشان زیر سایه تهدید دائمی روسیه قرار داشته باشد.

بنابراین، هر توافق صلح پایداری باید علاوه بر منافع اقتصادی، نگرانی‌های امنیتی هر دو طرف را نیز در نظر بگیرد.

امنیت تنها انگیزه‌ای نیست که بر منافع مالی اولویت پیدا می‌کند. ملت‌ها به هویت، استقلال و حق تعیین سرنوشت خود نیز اهمیت می‌دهند. مردمی که زیر سلطه قدرتی خارجی زندگی می‌کنند، اغلب حاضرند برای اداره کشور خود هزینه‌های سنگینی بپردازند.

به همین دلیل، نمی‌توان انتظار داشت فلسطینیان صرفاً در برابر وعده سرمایه‌گذاری یا یک بسته اقتصادی جذاب، از هویت ملی، تشکیل کشور مستقل یا حقوق سیاسی خود چشم‌پوشی کنند. بسیاری از جنبش‌های ملی دیگر نیز در شرایط مشابه، حاضر به چنین معامله‌ای نخواهند بود.

غرور و هویت ملی همچنین توضیح می‌دهد که چرا بمباران یک کشور برای سرنگونی حکومت یا وادار کردن آن به تسلیم، حتی اگر با وعده منافع اقتصادی همراه باشد، اغلب نتیجه مطلوب مهاجمان را به همراه ندارد.

حملات خارجی ممکن است مردم را پشت سر رهبرانی متحد کند که در شرایط عادی از حمایت گسترده‌ای برخوردار نیستند. در چنین وضعیتی، جامعه هدف به‌جای تمایل بیشتر به مصالحه، معمولاً در مواضع خود سرسخت‌تر می‌شود.

سیاست بین‌الملل را نمی‌توان مانند خریدوفروش و توسعه املاک اداره کرد. در دنیای تجارت، اختلاف‌ها معمولاً در چارچوب قوانین و نهادهای حقوقی حل‌وفصل می‌شوند؛ اما در روابط بین‌الملل، قدرت مرکزی بالادستی وجود ندارد که بتواند امنیت همه کشورها را تضمین کند. برخی دولت‌ها نیز هم توانایی و هم اراده استفاده از نیروی نظامی برای رسیدن به اهداف خود را دارند.

در چنین جهانی، کشورها پیش از آنکه به افزایش ثروت و رفاه فکر کنند، باید نگران امنیت و بقای خود باشند. البته تجربه تجارت و مهارت در مذاکره می‌تواند در دیپلماسی مفید باشد؛ همان‌طور که جورج شولتز و جیمز بیکر وزیران خارجه پیشین آمریکا، نشان دادند. اما استفاده موفق از این مهارت‌ها به درک تفاوت‌های اساسی میان یک معامله اقتصادی و توافقی سیاسی میان کشورها نیاز دارد.

کوشنر، ویتکاف و ترامپ تاکنون نشانه چندانی از درک این تفاوت یا درس گرفتن از تجربه‌های گذشته نشان نداده‌اند. در همین حال، درگیری‌ها در غزه، ایران و اوکراین همچنان ادامه دارند و آن‌ها یا اعضای خانواده‌هایشان درآمدهای هنگفتی کسب می‌کنند.

این وضعیت احتمال نگران‌کننده دیگری را نیز مطرح می‌کند: شاید هدف اصلی از این تلاش‌های دیپلماتیک، از همان ابتدا نه رسیدن به صلح، بلکه کسب منافع مالی بوده باشد.