دوگانه سخت دانش‌آموزان در هوای آلوده؛ کیفیت هوا با کیفیت یادگیری چه می‌کند؟

صبح که فرزندتان را راهی مدرسه می‌کنید، احتمالاً قبل از هر چیز به این فکر می‌کنید که امروز چه درس‌هایی دارد، امتحانش را چطور می‌دهد و چه ساعتی به خانه برمی‌گردد. اما وقتی هوای شهر ناسالم است، یک نگرانی دیگر هم به این فهرست اضافه می‌شود: چند ساعت حضور در این هوا چه اثری بر سلامت او خواهد گذاشت؟

این نگرانی بی‌دلیل نیست.

جمعه ۲۲ آبان، شاخص لحظه‌ای کیفیت هوای تهران با آلاینده شاخص ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون به ۱۵۳ رسید؛ عددی که در محدوده ناسالم برای همه گروه‌ها قرار دارد. میانگین شاخص در ۲۴ ساعت قبل از آن نیز ۱۱۹ بود؛ یعنی هوا برای گروه‌های حساس ناسالم ارزیابی می‌شد.

عصر روز یک شنبه، شاخص کیفیت هوای تهران ۱۷۲ است؛ این عدد یعنی هوای تهران در وضعیت ناسالم! است و در این حالت هر فردی ممکن است اثرات سوء بهداشتی را تجربه کند و اعضای گروه‌های حساس نشانه‌های حادتری را بروز می‌دهند.

شاخص کیفیت هوای تهران در ۲۴ ساعت گذشته ۱۵۸ بود؛ عددی در محدوده ناسالم برای همه گروه‌ها.

با این حال، خبری از مجازی شدن مدارس تهران نبوده و نیست. دیروز شنبه ۲۳ آبان مدارس حضوری بود و امروز یکشنبه هم فعالیت مدارس به صورت حضوری ادامه دارد. کارگروه اضطرار آلودگی هوا که این تصمیم را گرفته فقط برگزاری مراسم صبحگاهی و فعالیت‌های ورزشی در فضای باز را ممنوع کرد.

وزارت آموزش‌وپرورش در ماه‌های اخیر بارها از تعطیلی‌های پیاپی مدارس و آسیب آن به کیفیت آموزش ابراز نگرانی کرده است. علیرضا کاظمی وزیر آموزش‌وپرورش، ۲۳ شهریور امسال گفت در بسیاری از کشورها هنگام بروز بحران، به جای تعطیلی مدارس تلاش می‌کنند شرایط را مدیریت کنند. او معتقد است در روزهای آلوده نیز می‌توان فعالیت دانش‌آموزان را کنترل کرد و برای ادامه آموزش حضوری برنامه داشت.

این نگرانی را نمی‌توان نادیده گرفت. تعطیلی‌های مکرر، آموزش مجازی و عقب افتادن از برنامه درسی ممکن است به یادگیری دانش‌آموزان آسیب بزند؛ به‌ویژه برای خانواده‌هایی که دسترسی یکسانی به اینترنت، ابزار آموزشی و فضای مناسب برای درس خواندن ندارند. در همین دو روز، چند خانواده در گفت‌وگو با زومان از بروز مشکلات جسمی در فرزندانشان و مراجعه به اورژانس خبر داده‌اند.

گرچه این روایت‌ها به معنای افزایش عمومی مراجعه دانش‌آموزان به اورژانس نیست اما سوال مهم دیگر این است: آیا می‌توان برای جلوگیری از افت تحصیلی، خطر آلودگی هوا را کم‌اهمیت دانست؟

مسئله اینجاست که آلودگی هوا خود می‌تواند به یادگیری آسیب بزند. بنابراین، تقابل ساده میان «مدرسه مجازی» و «مدرسه حضوری» تصویر کاملی از ماجرا نیست. دانش‌آموزی که در هوای آلوده به مدرسه می‌رود، لزوماً از آسیب آموزشی در امان نمانده است. حتی ممکن است در همان روزی که قرار است درس بخواند یا امتحان بدهد، تمرکز و عملکرد ذهنی‌اش تحت تأثیر آلودگی قرار بگیرد.

پژوهشی از سه محقق دانشگاه صنعتی شریف؛‌ ناصر امان‌زاده، محمد وصال و سید فرشاد فاطمی، نمونه‌ای از همین اثر پنهان را نشان می‌دهد. آن‌ها با بررسی بیش از ۴۰۰ هزار رکورد آزمون مربوط به ۷۹ هزار دانش‌آموز در تهران و مشهد طی سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۷، ارتباط میان آلودگی هوا و عملکرد تحصیلی را بررسی کردند.

نکته مهم در روش این پژوهش آن است که محققان صرفاً نمره دانش‌آموزان مناطق آلوده‌تر را با مناطق دیگر مقایسه نکردند؛ بلکه عملکرد هر دانش‌آموز را در آزمون‌های مختلف با نمرات خودش سنجیدند. به این ترتیب، تلاش کردند تأثیر تفاوت‌هایی مانند وضعیت اقتصادی خانواده، کیفیت مدرسه و ویژگی‌های فردی را از نتیجه جدا کنند.

آن‌ها برای برآورد میزان مواجهه با ذرات معلق نیز از شاخص دید افقی استفاده کردند.

نتیجه پژوهش که در نشریه بین‌المللی Population and Environment منتشر شده، نشان می‌دهد افزایش غلظت ذرات معلق با کاهش نمره آزمون همراه است. این اثر در پسران و در درس‌های تحلیلی، از جمله ریاضی و علوم، بیشتر گزارش شده است.

البته این پژوهش درباره تعطیلی مدارس یا مجازی شدن آموزش نیست و نمی‌گوید تعطیلی یا مجازی شدن می‌تواند تمام آثار آلودگی را از بین ببرد. موضوع آن، اثر مواجهه کوتاه‌مدت با آلودگی بر عملکرد دانش‌آموزان در روز آزمون است. اما همین یافته یک نکته مهم دارد: وقتی از افت تحصیلی حرف می‌زنیم، نباید اثر خود آلودگی بر توان یادگیری را فراموش کنیم.

حالا کمی از مدارس فاصله بگیریم؛ به خاطر دارید که تهران در هفته گذشته بارندگی قابل‌توجهی را تجربه کرد. بر اساس آمار ایستگاه‌های باران‌سنجی، میانگین بارندگی شهر در ۲۴ ساعت منتهی به ۱۷ آبان به ۳۷.۱ میلی‌متر رسید و در ایستگاه قائم در منطقه یک، ۵۸.۸ میلی‌متر بارش ثبت شد. همان روز، شاخص روزانه کیفیت هوای تهران به ۵۵ رسید؛ یکی از بهترین ارقام این بازه.

اما این بهبود دوام نداشت. شاخص روزانه در روزهای بعد دوباره افزایش یافت و در ۲۲ آبان به ۱۱۹ رسید.

البته شروع پاییز امسال در مقایسه با سال گذشته امیدوارکننده‌تر بود؛ بر اساس داده‌های منتشرشده از شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، در ۴۵ روز نخست پاییز ۱۴۰۵، پایتخت ۴۰ روز هوای قابل‌قبول و پنج روز هوای ناسالم برای گروه‌های حساس داشت. در مدت مشابه سال ۱۴۰۴، فقط ۱۷ روز هوای قابل‌قبول و ۲۸ روز آلوده ثبت شده بود. با این حال، این آمار به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که سیاست‌های کنترل آلودگی بهتر شده‌اند؛ شرایط جوی و میزان بارندگی نیز در این تفاوت نقش دارند.

در کنار شرایط جوی، کیفیت سوخت و وضعیت خودروهای فرسوده نیز همچنان از موضوعات مورد بحث است. قاسم فدوی مدیرکل استاندارد استان تهران ۱۵ آبان گفت:

کیفیت پایین بنزین یکی از عوامل مؤثر بر آلودگی هواست، اما نمی‌توان تمام آلودگی تهران را به آن نسبت داد؛ مصرف بالای سوخت، موتورسیکلت‌ها و خودروهای فرسوده و شرایط اقلیمی شهر نیز مؤثرند.

ابعاد مسئله آلودگی هوا در ایران فقط به تعداد روزهای ناسالم یا وضعیت کلان‌شهرهایی مانند تهران محدود نمی‌شود. داده‌های گزارش «وضعیت جهانی هوا ۲۰۲۵» (State of Global Air) بر پایه برآوردهای مطالعه بار جهانی بیماری‌ها (GBD 2023)، نشان می‌دهد میانگین سالانه وزنی مواجهه جمعیت ایران با ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون (PM2.5) در سال ۲۰۲۳ به ۴۰.۲ میکروگرم بر مترمکعب رسیده است؛ رقمی که حدود هشت برابر راهنمای سالانه سازمان جهانی بهداشت، یعنی ۵ میکروگرم بر مترمکعب، است.

اهمیت این عدد زمانی روشن‌تر می‌شود که آثار آن بر سلامت جمعیت را بررسی کنیم.

برآوردهای این مطالعه نشان می‌دهد در سال ۲۰۲۳ حدود ۵۱ هزار و ۸۷۰ مرگ در ایران به مواجهه با ذرات معلق ریز در هوای آزاد منتسب بوده است. نرخ مرگ منتسب به این آلاینده نیز پس از تعدیل سنی، به ۸۳ نفر در هر ۱۰۰ هزار نفر رسیده است. مطالعه اعتقاد دارد: این آلودگی همچنین در حدود ۳۰ درصد از مرگ‌های ناشی از بیماری ایسکمیک قلبی در ایران نقش داشته است.

این ارقام نشان می‌دهد آلودگی هوا صرفاً مسئله‌ای فصلی یا محدود به چند کلان‌شهر نیست؛ بلکه یکی از عوامل مهم تهدیدکننده سلامت عمومی در کشور است. البته این برآوردها مربوط به کل ایران و مواجهه با PM2.5 در فضای باز هستند و نباید با آمار مرگ‌ومیر ناشی از تمام آلاینده‌ها یا داده‌های اختصاصی تهران اشتباه گرفته شوند.

با همه داده‌هایی که به آنها اشاره شد، بار دیگر به مدارس برگردیم و چالش برگزاری حضوری یا مجازی در روزهای آلوده.

شهریور امسال بود که هیئت دولت تصمیم گرفت تعطیلی یا مجازی شدن مدارس تنها با هماهنگی وزیر آموزش‌وپرورش انجام شود. البته تا زمانی که کارگروهی با مسئولیت این وزارتخانه و مشارکت وزارت بهداشت، وزارت کشور، سازمان هواشناسی و سازمان حفاظت محیط زیست تشکیل شود و ظرف حداکثر دو ماه دستورالعملی برای تصمیم‌گیری درباره تعطیلی مدارس در شرایطی مانند آلودگی هوا، رویدادهای جوی، بیماری‌های واگیردار و جنگ تهیه کند.

این تصمیم، نقش آموزش‌وپرورش را در تعیین تکلیف مدارس پررنگ‌تر می‌کند. اگر قرار است مدارس در روزهای آلوده باز بمانند، طبیعی است که خانواده‌ها انتظار داشته باشند این وزارتخانه برنامه مشخصی برای کاهش آسیب به دانش‌آموزان داشته باشد.

ممنوعیت ورزش در فضای باز و لغو مراسم صبحگاهی اقداماتی ضروری‌اند، اما کافی نیستند.

آیا هوای داخل کلاس‌ها نیز در روزهای آلوده بررسی می‌شود؟ آیا مدارس برای تهویه مناسب برنامه دارند؟ دانش‌آموزانی که آسم یا بیماری‌های قلبی و تنفسی دارند، چه حمایت ویژه‌ای دریافت می‌کنند؟ خانواده‌ها با چه سازوکاری و در چه زمانی از تصمیم‌ها و توصیه‌های بهداشتی مطلع می‌شوند؟

این‌ها بخشی از پرسش‌هایی است که پاسخ آن‌ها نباید به زمان تشکیل کارگروه اضطرار و اعلام تعطیلی یا بازگشایی مدارس موکول شود. آموزش‌وپرورش مسئول تولید آلودگی نیست، اما مسئولیت حفاظت از دانش‌آموزان در محیط مدرسه را نمی‌تواند نادیده بگیرد.

در نهایت، تعطیلی یا مجازی شدن مدارس آلودگی هوا را حل نمی‌کند؛ همان‌طور که حضوری بودن کلاس‌ها هم به تنهایی به معنای حفظ کیفیت آموزش نیست.

این گره تنها به دست آموزش و پرورش باز نمی‌شود؛ لازم است دستگاه‌های ذیربط به کاهش ریشه‌ای آلودگی هوا بپردازند و از سوی دیگر موضوع سلامت دانش‌آموزان به عنوان سرمایه انسانی آینده کشور، در میان اولویت‌های سیاست‌های انرژی و زیست‌محیطی جای گیرد.