آلودگی هوا می‌تواند رتبه کنکور را خراب کند؛ پژوهشی که از یک نابرابری پنهان پرده برداشت
شب‌بیداری و هزینه کلاس کنکور با آلودگی صبح آزمون دود می‌شود؛ پژوهشگران می‌گویند هوای آلوده روی رتبه و حقوق آینده اثرگذار است.
صبح جمعه ساعت هفت‌ونیم، جلوی درِ مدرسه یا حوزه امتحانی ایستاده‌اید. هوای شهر بوی دود می‌دهد و یک لایه خاکستری روی ساختمان‌ها نشسته است. اما در آن لحظه، هیچ‌کس به شاخص آلودگی هوا فکر نمی‌کند؛ تمام ذهن شما و خانواده‌تان درگیر فرمول‌های فیزیک، قرابت معنایی ادبیات و صندلی دانشگاهی است که قرار است مسیر زندگی‌تان را بسازد.
ماه‌ها بیدار ماندن‌های شبانه، استرس‌های مداوم و میلیون‌ها تومان هزینه‌ای که پای کتاب‌های کمک‌درسی و کلاس‌های خصوصی ریخته شده، قرار است در چهار ساعت تعیین تکلیف شود. وارد سالن می‌شوید، سرفه‌ای نمی‌کنید و ظاهراً همه‌چیز عادی است. اما ذرات معلق ریز هوا از همان نفس اول وارد ریه و جریان خون می‌شوند، اکسیژن‌رسانی به مغز را کند می‌کنند و بی‌آنکه متوجه شوید، سرعت پردازش ذهنی‌تان را پایین می‌آورند. چند تست ریاضی که دیشب شبیه آب خوردن حل می‌کردید، ناگهان قفل می‌شوند یا وقت کم می‌آورید.
این ماجرا یک حدس و گمان ساده نیست. به گزارش زومان، سه پژوهشگر دانشگاه صنعتی شریف—ناصر امان‌زاده، محمد وصال و فرشاد فاطمی—با بررسی بیش از چهارصد هزار رکورد آزمون آزمایشی ۷۹ هزار دانش‌آموز در تهران و مشهد طی پنج سال، ردپای دقیق این افت پنهان را دنبال کردند. نتیجه پژوهش آن‌ها که در مجله بین‌المللی جمعیت و محیط‌زیست منتشر شد، زاویه تازه‌ای را باز می‌کند: هوای آلوده فقط آدم‌ها را راهی اورژانس نمی‌کند؛ بلکه در سکوت کامل، عدالت آزمون‌های سرنوشت‌ساز را دستکاری می‌کند و می‌تواند رقم فیش حقوقی ده سال آینده یک جوان را تغییر دهد.
مغز زیر فشار دود؛ چرا ریاضی ضربه می‌خورد و دینی نه؟
وقتی حرف از تاثیر هوای آلوده بر نمره امتحان می‌شود، اولین سوالی که به ذهن هر آدم دقیقی می‌رسد این است: از کجا معلوم افت نمره واقعاً کارِ آلودگی هواست؟ شاید بچه‌هایی که در مناطق آلوده‌تر زندگی می‌کنند امکانات آموزشی کمتری دارند، یا شاید سوالات آزمون زمستان سخت‌تر از پاییز بوده است. پژوهشگران برای اینکه این تردیدها را کنار بزنند، دست به یک مقایسه هوشمندانه زدند: آن‌ها نمره تهران را با مشهد یا دو دانش‌آموز مختلف را با هم مقایسه نکردند، بلکه عملکرد هر دانش‌آموز را در طول حدود شانزده آزمون سالانه، با نمرات خودِ او سنجیدند.
با این روش، هوش ذاتی، درآمد خانواده، کیفیت مدرسه و محل زندگی از معادله کنار رفتند؛ تنها متغیری که از یک جمعه تا جمعه دیگر تغییر می‌کرد، تمیزی یا آلودگی هوای شهر بود. علاوه بر این، برای اینکه خطای احتمالی دستگاه‌های سنجش آلودگی را هم خنثی کنند، از شاخص «دید افقی» سازمان هواشناسی کمک گرفتند؛ معیاری مستقل که نشان می‌دهد چشم انسان در هوای خشک شهرهایی مثل تهران و مشهد تا چه فاصله‌ای را واضح می‌بیند. نتیجه‌ای که از دل این داده‌ها بیرون آمد، شگفت‌انگیز بود: افزایش غلظت ذرات معلق، نمره کل آزمون را به شکل معناداری پایین می‌کشد، اما این افت اصلاً در همه درس‌ها یکسان نیست.
وقتی درس‌ها را از هم جدا کردند، مشخص شد بیشترین آسیب مستقیماً متوجه دروس تحلیلی یعنی ریاضی، فیزیک و شیمی است. در درس‌های ادبیات مثل فارسی، عربی و انگلیسی این افت بسیار ملایم‌تر بود و در درس‌های حفظی مثل دینی و علوم اجتماعی، تقریباً هیچ تغییر معناداری دیده نشد.
دلیل زیست‌شناختی این تفاوت کاملاً روشن است: به خاطر سپردن یک تاریخ یا معنی شعر، به پردازش عمیق و لحظه‌ای نیاز ندارد؛ اما حل یک مسئله پیچیده ریاضی، نیازمند بالاترین سطح تمرکز و اکسیژن‌رسانی در سلول‌های خاکستری مغز است. جالب‌تر اینکه اثر منفی آلودگی روی پسران شدیدتر از دختران بود؛ پدیده‌ای که با یافته‌های پزشکی درباره شیوع بالاتر آسم و حساسیت‌های تنفسی در میان پسران دانش‌آموز ایرانی هم‌خوانی دارد.
از یک تست اشتباه تا کاهش درآمد در اولین شغل؛ چرا کنکور مهم است؟
در ادبیات اقتصادی، آزمون‌هایی مثل کنکور یک ابزار «سیگنال‌دهی» هستند. دانشگاه‌ها، خانواده‌ها و کارفرمایان آینده نمی‌توانند درون مغز یک جوان را ببینند؛ بنابراین به رتبه و نمره او نگاه می‌کنند تا بفهمند چقدر توانمند است. در کشوری که سالانه حدود یک میلیون داوطلب برای صد هزار صندلی دانشگاه‌های برتر رقابت می‌کنند، حتی جابه‌جایی چند دهم نمره می‌تواند سرنوشت تحصیلی را عوض کند.
حالا تصور کنید دو دانش‌آموز با هوش و تلاش کاملاً برابر در دو شهر مختلف امتحان می‌دهند؛ یکی در هوای شفاف و دیگری در غبار سنگین. نفر دوم فقط به دلیل یک شوک محیطی چندساعته، چند تست تحلیلی را از دست می‌دهد، صندلی دانشگاه برتر را واگذار می‌کند و در نهایت وارد بازار کار متفاوتی می‌شود.
محاسبات اقتصادی نویسندگان این پژوهش نشان می‌دهد که این جابه‌جایی کوچک در جلسه امتحان، چطور مثل یک دومینو به درآمد آینده گره می‌خورد. طبق برآوردهای آن‌ها، افزایش آلودگی ذرات ریز معلق در روز آزمون، رتبه کنکور داوطلب را به طور میانگین حدود ۱.۱ درصد تضعیف می‌کند و هر یک درصد افت در رتبه، درآمد اولین شغل فرد پس از فارغ‌التحصیلی را کاهش می‌دهد.
برای اینکه ابعاد این نابرابری ملموس‌تر شود، پژوهشگران شرایط کنکور سال ۱۳۹۴ را در دو شهر اهواز و شیراز مقایسه کردند. در آن روز، غلظت ذرات معلق در اهواز به مراتب بالاتر از شیراز بود. بر اساس الگوی این مطالعه، داوطلبان اهوازی صرفاً به خاطر هوای شهرشان در آن چهار ساعت، به طور میانگین بیش از ۶ درصد افت رتبه را تجربه کردند؛ اتفاقی که در ادامه مسیر شغلی، به کاهش ملموس درآمد اولیه آن‌ها منجر شد.
مرزهای یک پژوهش و راه‌هایی که پیش رو داریم
البته هر پژوهش علمی، هرچقدر هم دقیق باشد، محدودیت‌های خودش را دارد و نویسندگان مقاله نیز به آن‌ها اشاره کرده‌اند. برای نمونه، داده‌های آلودگی هوا مربوط به ایستگاه‌های سطح شهر در فضای باز بوده، نه هوای داخل سالن‌های امتحان؛ همچنین این مطالعه اثر کوتاه‌مدت چندساعته را سنجیده و وارد آسیب‌های بلندمدت و انباشته زندگی در شهرهای آلوده نشده است.
علاوه بر این، سنجش دقیق آلاینده‌های گازی به دلیل کمبود ایستگاه‌ها در برخی روزها با چالش همراه بوده و تمرکز اصلی مدل روی ذرات معلق باقی مانده است. به همین دلیل، اگرچه جهت و معناداری این اثر در مدل‌های مختلف کاملاً تایید شده، اما عدد دقیق آن در شرایط مختلف می‌تواند کمی نوسان داشته باشد.
با وجود این محدودیت‌ها، پیام این تحقیق برای زندگی روزمره و تصمیم‌گیران آموزشی کاملاً روشن است. وقتی میلیون‌ها خانواده بخش بزرگی از پس‌انداز خود را صرف آموزش فرزندانشان می‌کنند و جوانان بهترین سال‌های عمرشان را پشت میز مطالعه می‌گذارنند، نادیده گرفتن کیفیت هوای سالن امتحان یک خطای پرهزینه است. تجهیز حوزه‌های امتحانی به دستگاه‌های تصفیه هوا، پرهیز از برگزاری آزمون‌های مهم در روزهای اوج وارونگی دما و حتی مدیریت تغذیه و استفاده از ماسک استاندارد در مسیر حوزه، اقداماتی نیستند که نیازمند بودجه‌های نجومی باشند.
در دنیای امروز، رقابت بر سر آینده شغلی و تحصیلی به اندازه کافی دشوار هست؛ کیفیت هوایی که در چهار ساعت سرنوشت‌ساز تنفس می‌کنیم، نباید متغیر پنهانی باشد که نتیجه سال‌ها تلاش یک جوان را به نفع جغرافیا و شانس تغییر می‌دهد.
