توافق دفاعی قطر و ترکیه؛ خاورمیانه گزینه‌های امنیتی‌اش را تغییر می‌دهد

توافق دفاع مشترک قطر و ترکیه، در شرایطی که پیامدهای جنگ آمریکا و ایران ادامه دارد و نگرانی‌ها از سیاست‌های اسرائیل شدت گرفته، راه را برای تغییرات گسترده‌تری در موازنه قدرت و ترتیبات امنیتی خاورمیانه باز می‌کند.

این توافق در حالی به امضا رسیده که آینده چتر امنیتی آمریکا با پرسش‌هایی روبه‌روست و کشورهای منطقه به‌سمت شکل‌دادن به ائتلاف‌های دفاعی تازه‌ای می‌روند که بر بازدارندگی، تولید مشترک تجهیزات نظامی و کاهش وابستگی به قدرت‌های خارجی استوارند.

عبدالله العتیبی استادیار روابط بین‌الملل دانشگاه قطر در تحلیلی در شبکه الجزیره گفت: «اهمیت این توافق در زمان امضای آن است. توافق در مقطعی شکل گرفته که احتمال تشدید دوباره تنش‌های نظامی بالاست و همین وضعیت کشورها را به تقویت توان دفاعی و افزایش قدرت بازدارندگی سوق می‌دهد.»

العتیبی توضیح داد که همکاری قطر و ترکیه بر یک شراکت نظامی دیرینه استوار است که حضور نظامی ترکیه، رزمایش‌های مشترک و تولید تجهیزات دفاعی را دربرمی‌گیرد.

با این حال، این همکاری اکنون وارد مرحله پیشرفته‌تری می‌شود که بر نزدیک‌تر شدن دکترین‌های امنیتی دو کشور و هم‌سو شدن دیدگاه‌هایشان درباره منشأ تهدیدها و شیوه مقابله با آن‌ها تکیه دارد.

او تأکید کرد که هدف، تشکیل ائتلافی تهاجمی علیه کشوری مشخص نیست. هدف این است که هزینه هرگونه حمله احتمالی آن‌قدر بالا برود که طرف‌های دیگر از آن صرف‌نظر کنند و در نتیجه، ثبات منطقه تقویت شود.

محجوب الزویری پژوهشگر و کارشناس سیاست خاورمیانه معتقد است این توافق نشان‌دهنده سطح بالای اعتماد میان دوحه و آنکاراست. روابط دو کشور از سال ۲۰۱۴ تا بحران‌های اخیر منطقه، مجموعه‌ای از آزمون‌های سیاسی و امنیتی را پشت سر گذاشته است.

به‌گفته الزویری، حرکت به‌سمت تولید مشترک تجهیزات دفاعی، گامی راهبردی و پیشرفته در روابط دو کشور است. صنایع نظامی به سرمایه‌گذاری‌های چندمیلیارددلاری و تعهدات بلندمدت نیاز دارند و بدون اعتماد متقابل در زمینه انتقال فناوری و توسعه ظرفیت تولید، چنین همکاری‌ای ممکن نیست.

جنگ آمریکا و ایران اهمیت برخورداری کشورها از توان تولید نظامی داخلی را آشکار کرده است.

- محجوب الزویری

الزویری در این زمینه به تجربه ایران اشاره کرد که به‌گفته او، تولید بخش بزرگی از تسلیحات در داخل کشور به ایران امکان داد به رویارویی ادامه دهد.

العتیبی نیز معتقد است که اختلال در کشتیرانی تنگه هرمز، اتکا به زنجیره‌های تأمین نظامی خارجی را دشوارتر کرده است. از این رو، بومی‌سازی صنایع دفاعی و تأمین قطعات یدکی دیگر صرفاً یک انتخاب اقتصادی نیست، بلکه ضرورتی راهبردی است.

اوزجان تیکیت تحلیلگر امور خارجی خبرگزاری آنادولو نیز گفت: «این شراکت، تجربه صنعتی و نظامی ترکیه را با ظرفیت‌های مالی و دیپلماتیک قطر پیوند می‌دهد.»

تیکیت پیش‌بینی کرد که همکاری دو کشور در آینده به سامانه‌های دفاع موشکی، پهپادها و خودروهای زرهی گسترش یابد و قطر احتمالاً در پروژه‌های پیشرفته پدافند هوایی ترکیه مشارکت کند.

او همچنین احتمال داد برخی پروژه‌های تولیدی به عربستان سعودی و پاکستان نیز گسترش پیدا کنند. به تأکید تیکیت، این‌ها احتمال‌هایی برای آینده‌اند، نه پروژه‌هایی که جزئیاتشان در توافق اعلام شده باشد.

الزویری در ارزیابی تحولات بین‌المللی گفت کشورهای منطقه بازنگری در میزان اتکای خود به چتر امنیتی آمریکا را آغاز کرده‌اند.

او این بازنگری را در شرایطی می‌بیند که به‌گفته‌اش، توان واشنگتن برای عمل به تعهدات امنیتی سنتی خود کاهش یافته است.

او گفت: «جنگی که در ۲۸ فوریه آغاز شد، شیوه تفکر درباره امنیت در منطقه را تغییر داده و ترتیبات پیش از جنگ به همان شکل بازنخواهند گشت. احتمال دارد شکل‌های تازه‌ای از همکاری دفاعی میان کشورهایی پدید آید که از نظر جغرافیایی و سیاسی به یکدیگر نزدیک‌اند.»

الزویری از همکاری دفاعی ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان و نیز توافق قطر و ترکیه به‌عنوان دو نمونه از این روند یاد کرد.

به‌گفته او، کشورهای منطقه به‌جای اتکای صرف به ائتلاف‌های فراقاره‌ای، بیش از گذشته به‌سمت ایجاد ترتیبات امنیتی منطقه‌ای می‌روند.

العتیبی اما برداشت تا اندازه‌ای متفاوتی از نقش آمریکا داشت. به‌نظر او، مسئله لزوماً ضعف ایالات متحده نیست، بلکه بیشتر به روشن نبودن جهت‌گیری راهبردی واشنگتن و تغییر اولویت‌ها از دولتی به دولت دیگر برمی‌گردد.

او گفت:

توجه فزاینده آمریکا به شرق آسیا از زمان دولت باراک اوباما و تغییر اولویت‌های جغرافیایی واشنگتن، شرکای این کشور را به تنوع‌بخشیدن به روابط دفاعی خود سوق می‌دهد.

او تأکید کرد که تعدد شرکا به معنای کنار گذاشتن متحدان سنتی نیست، بلکه به قطر امکان می‌دهد گزینه‌های بیشتری داشته باشد و توان داخلی خود را تقویت کند.

او به مزیت دیگری از توافق‌های دوجانبه نیز اشاره کرد. این توافق‌ها در مقایسه با ائتلاف‌های نظامی گسترده، انعطاف سیاسی بیشتری به کشورها می‌دهند. ائتلاف‌های گسترده ممکن است بازدارندگی را تقویت کنند، اما در عین حال می‌توانند استقلال کشورها را در تصمیم‌گیری‌های سیاست خارجی بیشتر محدود کنند.

الزویری درباره منشأ تهدیدها گفت: «سیاست‌های اسرائیل به عامل مهم در بازآرایی ائتلاف‌های دفاعی منطقه تبدیل شده‌اند.

به‌گفته او، دوحه و آنکارا هم از توسعه‌طلبی اسرائیل و سیاست‌های ایران نگران‌اند و هم از ادامه جنگ‌ها و احتمال تداوم پیامدهای آن‌ها برای سال‌ها.

او معتقد است اسرائیل، به‌ویژه پس از تحولات سوریه و سقوط حکومت بشار اسد، ترکیه را تهدیدی بالقوه برای امنیت ملی خود می‌داند.

الزویری افزود: «مراکز مطالعات امنیتی اسرائیل درباره نحوه مواجهه با نفوذ فزاینده ترکیه بحث می‌کنند و آنکارا نیز در حال ایجاد شبکه‌ای از شراکت‌های منطقه‌ای برای کاهش خطرهای احتمالی است.»

به ارزیابی الزویری، حملات اسرائیل به مواضع نظامی در سوریه با تلاش این کشور برای جلوگیری از گسترش حضور نظامی ترکیه ارتباط دارد.

او معتقد است همکاری با قطر، پاکستان و عربستان سعودی، توان آنکارا را برای مواجهه با این چالش‌ها افزایش می‌دهد.

تیکیت توافق قطر و ترکیه را بخشی از روند گسترده‌تری برای شکل‌دادن به ترتیبات دفاعی مشترک در منطقه دانست و به پیمان مکه میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان اشاره کرد.

به‌گفته او، قطر با اینکه عضو این پیمان نیست، می‌تواند از طریق تولید تجهیزات دفاعی و همکاری دیپلماتیک به پیشبرد برخی اهداف آن کمک کند و زمینه را برای تکمیل یکدیگر در شراکت‌های منطقه‌ای فراهم آورد.

او همچنین گفت پس از حملات موشکی و پهپادی در منطقه، توسعه سامانه‌های مشترک دفاع موشکی به یک اولویت تبدیل شده است.

به‌نظر تیکیت، پروژه‌های ترکیه در این حوزه می‌توانند فرصت‌هایی برای همکاری صنعتی گسترده‌تر فراهم کنند.