از مادر بمب‌های ترامپ تا «پدر بمب‌های ایران؛ هشدار تهران درباره تغییر دکترین نظامی

تنگه هرمز بار دیگر به نقطه‌ای تبدیل شده که سرنوشت جنگ و اقتصاد جهان به آن گره خورده است. حملات به کشتی‌ها افزایش یافته، قیمت نفت بالا رفته و تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به نزدیک به هشت ماه اوضاع جنگی به بن‌بست رسیده است. در چنین شرایطی، سپاه پاسداران از تغییر راهبرد نظامی ایران خبر داده؛ تغییری که به گفته مقام‌های ایرانی، قرار است هزینه حمله بعدی را برای آمریکا و متحدانش سنگین‌تر کند.

به گزارش زومان به نقل از الجزیره، تهران هشدار داده که اگر حملات آمریکا از سر گرفته شود، پاسخ ایران ممکن است از حملات تلافی‌جویانه فراتر برود و کشورهای همسایه و پایگاه‌های مورد استفاده نیروهای آمریکایی را نیز دربر بگیرد. در مقابل، واشنگتن از دشواری توافق با ایران سخن می‌گوید و اسرائیل همچنان بر سرنگونی حکومت ایران پافشاری می‌کند. در این میان، هر حمله تازه می‌تواند دامنه بحران را از میدان جنگ به بازار انرژی و زندگی مردم در کشورهای دورتر بکشاند.

حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، روز چهارشنبه اعلام کرد که راهبرد ایران از حالت صرفاً دفاعی به رویکردی «تهاجمی و نامتقارن» تغییر کرده است. جنگ نامتقارن یعنی استفاده از ابزارهایی مانند موشک، پهپاد و موقعیت جغرافیایی برای مقابله با حریفی که از نظر قدرت نظامی برتری دارد.

محبی گفت: «دکترین دفاعی ما پیش از این تدافعی بود؛ می‌گفتیم اگر کشوری به ما حمله کند، پاسخ خواهیم داد. اما اکنون می‌گوییم اگر کشوری به ما حمله کند، هم پاسخ می‌دهیم و هم تهاجم را آغاز خواهیم کرد.»

او همچنین اعلام کرد زرادخانه موشکی ایران از زمان جنگ ۱۲روزه با اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵، یک‌ونیم برابر شده است. به گفته او، برد، قدرت تخریب و دقت موشک‌ها نیز افزایش یافته است. محبی از آماده‌سازی برای رونمایی از سلاحی با عنوان «پدر تمام بمب‌ها» خبر داد، اما جزئیات فنی یا شواهد مستقلی برای ارزیابی این ادعا ارائه نکرد.

این تغییر لحن در شرایطی مطرح می‌شود که حملات دریایی نیز ادامه دارد. نیروی دریایی سپاه روز پنج‌شنبه اعلام کرد چهار شناور متهم به قاچاق نفت در شمال خلیج فارس هدف قرار گرفته و آتش گرفته‌اند. طبق همین اطلاعیه، سه شناور دیگر نیز در غرب تنگه هرمز با مین برخورد کرده‌اند.

اهمیت تنگه هرمز فقط به موقعیت نظامی آن محدود نیست. هر اختلال در رفت‌وآمد کشتی‌ها می‌تواند هزینه رساندن انرژی به بازارهای جهانی را افزایش دهد.

هرچند صادرات نفت منطقه در ماه گذشته، با استفاده از مسیرهای جایگزین مانند خطوط لوله، به سطح پیش از جنگ بازگشت، تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز هنوز به وضعیت قبلی نرسیده است. موج تازه حملات دریایی و درگیری حوثی‌های یمن با دولت مورد حمایت عربستان نیز نگرانی‌ها را بیشتر کرده است.

روز پنج‌شنبه، قیمت نفت خام برنت از ۱۱۰ دلار در هر بشکه عبور کرد. این افزایش نشان می‌دهد بازار فقط به میزان نفت موجود توجه نمی‌کند؛ احتمال قطع شدن عرضه در روزهای آینده نیز بر قیمت‌ها اثر می‌گذارد.

نگار مرتضوی، پژوهشگر ارشد مرکز سیاست بین‌الملل، به الجزیره گفت ایران از تجربه جنگ‌های سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ به این نتیجه رسیده که حملات تلافی‌جویانه به‌تنهایی نتوانسته‌اند مانع تکرار حملات شوند. به گفته او، تهران اکنون می‌خواهد نشان دهد که هر حمله تازه، هزینه‌ای بسیار بیشتر برای مهاجمان خواهد داشت.

مرتضوی معتقد است ایران با تکیه بر موشک‌ها، پهپادها و موقعیت راهبردی تنگه هرمز، می‌کوشد هزینه نظامی و اقتصادی جنگ را افزایش دهد. این فشار می‌تواند محاسبات سیاسی واشنگتن را نیز تغییر دهد؛ به‌خصوص در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر آمریکا.

او گفت تهران می‌خواهد به واشنگتن نشان دهد که حمله به ایران ممکن است حتی به شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان منجر شود. هدف بلندمدت، به گفته او، ایجاد بازدارندگی است؛ یعنی بالا بردن هزینه حمله به اندازه‌ای که دولت‌های آینده آمریکا از تکرار آن منصرف شوند.

دونالد ترامپ درباره گام بعدی آمریکا پیام‌های متفاوتی فرستاده است. او روز چهارشنبه گفت واشنگتن دیگر با تهران مذاکره نمی‌کند و افزود: «به‌زودی، به این شکل یا به شکلی دیگر، اتفاقی رخ خواهد داد.»

ترامپ مدعی شد که آمریکا می‌تواند همین حالا جنگ را متوقف کند، اما می‌خواهد نتیجه‌ای پایدار به دست آورد. او پیش‌تر وعده داده بود که تا پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر به ایران حمله نخواهد کرد.

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، دستیابی به توافق صلح را دشوار دانسته و گفته است ایران باید حمله به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز را متوقف کند. اختلاف بر سر برنامه هسته‌ای ایران نیز همچنان پابرجاست.

واشنگتن می‌گوید با هر توافقی که راه دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای را باز کند، مخالف است. روبیو روز چهارشنبه تاکید کرد: «ایالات متحده از هیچ توافقی که مسیری برای دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای باز کند، حمایت نخواهد کرد.»

تهران در مقابل می‌گوید حق غنی‌سازی اورانیوم را بر اساس پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای دارد. غنی‌سازی فرایندی است که میزان اورانیوم ۲۳۵ را افزایش می‌دهد و بسته به سطح آن، می‌تواند کاربردهای غیرنظامی یا نظامی داشته باشد.

ایران همچنین طرحی هفت‌روزه برای بازگشت رفت‌وآمد عادی کشتی‌ها از تنگه هرمز پیشنهاد کرده است. در مقابل، خواهان پایان محاصره بنادر، کاهش تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده خود شده است.

هم‌زمان، وزارت خارجه آمریکا پس از حملات اخیر حوثی‌ها دستور داده کارکنان غیرضروری دیپلماتیک و خانواده‌هایشان عربستان سعودی را ترک کنند. سفارت آمریکا در ریاض درباره احتمال حملات بیشتر هشدار داده است. با این حال، تامی پیگوت، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا، تاکید کرد که دستور خروج فعلاً فقط شامل کارکنان و خانواده‌های آنان در عربستان می‌شود، نه همه نمایندگی‌های آمریکا در خلیج فارس.

رامی خوری، تحلیلگر سیاسی و پژوهشگر ارشد غیرمقیم مرکز عربی، می‌گوید یکی از اهداف راهبرد جدید ایران این است که خسارت حملات فقط متوجه تهران نباشد. او به الجزیره گفت: «این بخشی از راهبرد آن‌هاست که رنج و خسارت باید دوطرفه و متقابل باشد.»

از نگاه خوری، پیامدهای جنگ می‌تواند از خاورمیانه فراتر برود و عرضه انرژی، حمل‌ونقل، هزینه بیمه کشتی‌ها و انتقال کالاهای اساسی را مختل کند. وقتی خطر عبور از یک مسیر دریایی افزایش پیدا می‌کند، شرکت‌های حمل‌ونقل ممکن است هزینه بیشتری برای بیمه بپردازند یا مسیرهای طولانی‌تری انتخاب کنند. در نهایت، این هزینه‌ها می‌توانند به قیمت کالاها در کشورهای دیگر هم برسند.

در همین حال، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، بار دیگر وعده داده است حکومت ایران را سرنگون کند و این اقدام را راهی برای جلوگیری از بازسازی برنامه هسته‌ای تهران و احیای «محور مقاومت» دانسته است. این اظهارات در آستانه انتخابات اسرائیل مطرح شده؛ انتخاباتی که نتانیاهو در آن برای حفظ قدرت با رقابتی دشوار روبه‌روست.

مرتضوی معتقد است زمان برگزاری انتخابات در آمریکا و اسرائیل می‌تواند بر تصمیم‌های نظامی اثر بگذارد، اما نشانه‌های موجود بیشتر از تشدید تنش حکایت دارند تا پیشرفت مذاکرات.

مرتضوی می‌گوید به نظر می‌رسد دو طرف برای رویارویی دوباره آماده می‌شوند و بالا گرفتن تنش‌ها در تنگه هرمز خطر گسترش جنگ را افزایش داده است. با این حال، افزایش آمادگی نظامی لزوماً به معنای قطعی بودن حمله نیست.

محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، روز چهارشنبه گفت: «همه باید بدانند که هرگونه اقدامی علیه ایران هزینه‌بر خواهد بود. اگر دیپلماسی بتواند این درک را ایجاد کند، ما دیپلماسی را ترجیح می‌دهیم؛ اما اگر جنگ ادامه یابد، ایران ابزارهای لازم را برای تداوم پاسخگویی در اختیار دارد.»

خوری نیز احتمال درگیری تازه را جدی می‌داند، اما درباره شکل آن مطمئن نیست. به گفته او، حملات احتمالی ممکن است زیرساخت‌های حیاتی ایران، از جمله شبکه برق، پل‌ها و سامانه‌های حمل‌ونقل را هدف قرار دهند؛ حملاتی که می‌توانند زندگی روزمره مردم را مختل کنند.

با این حال، او هشدار می‌دهد که هنوز مشخص نیست ایران تا چه اندازه توان تحمل موج دیگری از حملات سنگین و وارد کردن خسارت متقابل را دارد.

در نهایت، مسئله فقط این نیست که آیا آمریکا و اسرائیل حملات را از سر می‌گیرند یا نه. پرسش مهم‌تر این است که اگر چنین اتفاقی بیفتد، آیا دو طرف می‌توانند دامنه درگیری را کنترل کنند؟ تنگه هرمز، قیمت نفت و امنیت کشورهای منطقه نشان می‌دهند که هزینه پاسخ این پرسش ممکن است بسیار فراتر از میدان جنگ باشد.