سه نفر مقابل کرباسچی؛ جدلی که به سپاه رسید/صدای سوم در منازعه اصلاح طلب-اصولگرا

سخنگوی سپاه به یکی از اظهارات غلامحسین کرباسچی در شبکه خبر پاسخ داد. موضوع، حمله به سه کشتی پس از تفاهم‌نامه اسلام‌آباد بود؛ اتفاقی که کرباسچی معتقد است موقعیت ایران را در مذاکرات تضعیف کرد. حسین محبی، سخنگوی سپاه، اما گفت این حملات با هماهنگی مسئولان بالاتر انجام شده و پاسخی به نقض تعهدات آمریکا بوده است.

پاسخ محبی در حالی منتشر شد که بخش‌هایی از گفت‌وگوی کرباسچی در برنامه «به وقت ایران» در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شد؛ از جمله‌های صریح او درباره توان نظامی ایران و ضرورت پایان جنگ تا انتقاد از زندانی بودن چهره‌های سیاسی و نارضایتی مردم. شکل برگزاری برنامه نیز محل بحث شد: سه چهره ثابت تلویزیون در برابر یک مهمان که تقریباً در تمام موضوعات اصلی با آنها اختلاف نظر داشت.

«به وقت ایران» برنامه‌ای با محور جنگ و تحولات منطقه است که با همکاری سازمان هنری رسانه‌ای اوج و شبکه خبر تولید می‌شود. سرباز روح‌الله رضوی اجرای آن را بر عهده دارد و وحید خضاب و نیما اکبرخانی دو چهره ثابت دیگر برنامه هستند.

سوابق این سه نفر به شناخت فضای گفت‌وگو کمک می‌کند. رضوی از فعالان پیشین بسیج دانشجویی دانشگاه علم و صنعت و بنیان‌گذاران اتحادیه بین‌المللی امت واحده است. او در فعالیت‌های مرتبط با شکستن محاصره غزه حضور داشته و از بنیان‌گذاران مؤسسه «نگاه» نیز هست. نام رضوی در ماجرای اعتراضات مقابل سفارت بریتانیا هم مطرح بوده است.

وحید خضاب سابقه فعالیت در جهان‌نیوز (سایت نزدیک به علی رضا زاکانی ) و رجانیوز که نزدیک به داماد ابراهیم رئیسی است را دارد و در سال‌های بعد بیشتر در زمینه اسرائیل و تحولات امنیتی منطقه به ترجمه و پژوهش پرداخته است. نیما اکبرخانی نیز نویسنده آثاری درباره جنگ، امنیت و مدافعان حرم است.

این سوابق، نزدیکی زمینه‌های فکری و حرفه‌ای آنها به گفتمان مقاومت را نشان می‌دهد، هرچند نمی‌توان از آن وابستگی هر سه نفر به یک تشکیلات سیاسی را نتیجه گرفت. رضوی پیش‌تر گفته بود که این سه چهره در آماده‌سازی مباحث برنامه نیز مشارکت دارند.

کرباسچی بنابراین با یک تیم رسانه‌ای روبه‌رو بود که اعضایش پیش از حضور او نیز با یکدیگر همکاری می‌کردند و درباره جنگ مواضع نسبتاً نزدیکی داشتند.

حضور چند پرسشگر در برابر یک مهمان، در تلویزیون جهان سابقه دارد. در برنامه فرانسوی «Le Grand Jury» نیز چند روزنامه‌نگار از یک سیاستمدار سؤال می‌کنند. مسئله در چنین قالبی، تعداد پرسشگران نیست؛ فرصت پاسخ‌گویی مهمان و مرزی است که میان پرسیدن سؤال و دفاع از یک موضع سیاسی وجود دارد.

یکی از اختلاف‌های اصلی بر سر ارزیابی توان ایران در جنگ بود. کرباسچی با انتقاد از ادبیات برخی کارشناسان تلویزیونی گفت: «اینکه هر روز یک کارشناس در تلویزیون بیاورید و بگویید ما پدر آمریکا را درآوردیم، به شما می‌گویم ما نمی‌توانیم پدر آمریکا را دربیاوریم.»

او معتقد بود خسارت‌هایی که ایران به آمریکا وارد کرده با آسیب‌هایی که خود متحمل شده قابل مقایسه نیست. به باور کرباسچی، تصمیم درباره ادامه جنگ یا توافق باید بر پایه ارزیابی هزینه‌ها گرفته شود، نه شعارهای پیروزی.

وقتی مجری از او پرسید آیا پیشنهاد می‌کند ایران «جام زهر» را بنوشد و توافق کند، کرباسچی پاسخ داد کسی نمی‌داند ادامه درگیری تا کجا پیش خواهد رفت. او تأکید کرد مسئولان باید برای پایان دادن به جنگ چاره‌ای پیدا کنند.

کرباسچی برای توضیح موضعش به پذیرش قطعنامه ۵۹۸ نیز رجوع کرد و از تصمیم آیت‌الله خمینی برای پایان جنگ ایران و عراق دفاع کرد. در روایت او، پذیرش واقعیت‌های جنگ و تصمیم به توقف آن، نشانه شجاعت سیاسی بود.اما بحث او تنها درباره موازنه نظامی نبود.

کرباسچی معتقد بود قدرت دفاعی کشور بدون همراهی مردم کافی نیست. او از برخورد با منتقدان سیاسی، زندانی بودن مصطفی تاج‌زاده و محمدرضا مهرآیین و ادامه محدودیت‌های میرحسین موسوی انتقاد کرد و پرسید چگونه می‌توان در شرایط جنگی از مردم انتظار همراهی داشت، اما به نارضایتی آنها توجه نکرد.

در یکی از لحظات پرتنش گفت‌وگو، وقتی بحث به رابطه حکومت و مردم رسید، کرباسچی گفت: «ملت شما را ول کرده، چون ملت را اذیت کردید.»او همچنین از شعار دادن علیه حسن روحانی، محمدجواد ظریف و عباس عراقچی انتقاد کرد و گفت با چنین برخوردهایی نمی‌توان کشور را اداره کرد.

اختلاف بر سر سیاست داخلی به شیوه اداره برنامه هم کشیده شد. کرباسچی خطاب به چهره‌های ثابت «به وقت ایران» گفت: «شما ۲۰۰ شب است حرف می‌زنید، دیگه کافیه، اجازه بدین ما حرف بزنیم که اصلاً فرصت حضور در تلویزیون را نداریم.»

این اعتراض، بخشی از واکنش‌ها به برنامه را توضیح می‌دهد. برای بعضی مخاطبان، موضوع فقط موافقت یا مخالفت با حرف‌های کرباسچی نبود؛ اینکه چه کسانی فرصت حضور در تلویزیون دارند و چگونه با آنها گفت‌وگو می‌شود نیز اهمیت پیدا کرده بود.

در میان موضوعات متعدد برنامه، بحث حمله به سه کشتی پس از تفاهم‌نامه اسلام‌آباد واکنش رسمی به دنبال داشت.

کرباسچی در پاسخ به پرسش مجری، به سخنان مسعود پزشکیان استناد کرد و گفت هنوز ندیده است نهادی رسماً مسئولیت این حملات را بپذیرد. به اعتقاد او، اگر کشتی‌ها هدف قرار نمی‌گرفتند، ایران در موقعیت مذاکراتی بهتری قرار داشت.

حسین محبی، سخنگوی سپاه، در واکنش به این اظهارات گفت آمریکا دو بار هنگام مذاکرات و بار سوم پس از امضای تفاهم‌نامه نقض عهد کرده بود. به گفته او، حمله به کشتی‌ها پاسخ به سومین نقض عهد بود و با هماهنگی مسئولان بالاتر انجام شد.

این پاسخ، موضع رسمی سپاه درباره مسئولیت حملات را مشخص کرد، اما درباره پیامد دیپلماتیک آنها اختلاف نظر باقی است. کرباسچی از فرصت ازدست‌رفته در مذاکره سخن می‌گوید و سخنگوی سپاه از ضرورت پاسخ به نقض تعهدات آمریکا. برای داوری درباره این دو ارزیابی، اطلاع از ترتیب دقیق وقایع و مفاد تفاهم‌نامه ضروری است.

بازنشر بخش‌های مختلف برنامه، واکنش‌های متفاوتی به دنبال داشت. گروهی از صراحت کرباسچی استقبال کردند؛ به‌خصوص آنجا که از هزینه‌های جنگ و ضرورت جلب رضایت مردم گفت.

در مقابل، منتقدانی معتقد بودند او توان دفاعی ایران و سابقه رفتار آمریکا را دست‌کم گرفته است. در این نگاه، درخواست توافق بدون پاسخ روشن به مسئله تضمین اجرای تعهدات، راه‌حل کافی برای پایان جنگ نیست.

در میان منتقدان، علاوه بر مدافعان سیاست‌های رسمی، برخی اصلاح‌طلبان نیز با ارزیابی کرباسچی از شرایط جنگ و راه‌های پایان آن همراه نبودند. اختلاف آنها لزوماً بر سر ضرورت مذاکره نبود، بلکه به شرایط توافق، موازنه قدرت و امکان دستیابی به نتیجه‌ای پایدار مربوط می‌شد.

در سوی دیگر، کسانی از حضور کرباسچی در شبکه خبر استقبال کردند که شنیده شدن چنین انتقادهایی را در رسانه ملی مهم می‌دانستند. از نگاه آنها، طرح علنی هزینه‌های جنگ و نارضایتی مردم، حتی بدون توافق طرف‌های گفت‌وگو، اتفاقی قابل توجه بود.با این حال، واکنش‌ها را نمی‌توان به همین دو گروه تقسیم کرد.

در میان واکنش‌ها، صدای سومی هم شنیده می‌شد؛ کسانی که الزاماً با حرف‌های کرباسچی مخالف نبودند، اما می‌گفتند برای بیان و شنیدن آنها دیر شده است.

تفاوت این نگاه با دو گروه دیگر مهم است. اختلاف موافقان و مخالفان کرباسچی بر سر درستی حرف‌های او و راه‌حل‌های پیشنهادی‌اش بود. گروه سوم پرسش دیگری داشت: حتی اگر این حرف‌ها درست باشد، آیا هنوز می‌تواند چیزی را تغییر دهد؟

این واکنش را نمی‌توان به تمام منتقدان حکومت نسبت داد یا از چند پیام در شبکه‌های اجتماعی درباره گستردگی آن نتیجه گرفت. با این حال، وجود چنین نگاهی از مسئله‌ای فراتر از اختلاف بر سر جنگ حکایت دارد؛ بی‌اعتمادی به اثرگذاری گفت‌وگو و اصلاح سیاست‌ها از مسیرهای متعارف.

برای این گروه، مسئله دیگر فقط این نیست که چه کسی اجازه دارد در تلویزیون حرف بزند. پرسش آنها این است که آیا شنیده شدن این حرف‌ها هنوز نتیجه‌ای خواهد داشت؟

کرباسچی در شبکه خبر از ضرورت بازگرداندن حمایت مردم سخن گفت. بخشی از واکنش‌ها نشان داد که دست‌کم برای بعضی از مخاطبان، بحث یک مرحله جلوتر رفته است: آنها نه فقط درباره تصمیم‌های حکومت، بلکه درباره امکان تغییر آن تصمیم‌ها نیز تردید دارند.

شاید همین فاصله، دشوارترین بخش ماجرای کرباسچی باشد. او در تلویزیون هشدار داد که حکومت نباید مردم را از دست بدهد؛ در بیرون از استودیو، کسانی پاسخ دادند که برای شنیدن چنین هشداری هم دیر شده است.