در قرن هفتم میلادی، راهبی چینی به نام شوانزانگ راهی سفری طولانی به غرب شد. مقصد او هند بود؛ سرزمینی که چین آن زمان بهدلیل جایگاهش بهعنوان زادگاه بودیسم، احترام زیادی برایش قائل بود.
شوانزانگ پس از ۱۶ سال به چین بازگشت. او دهها متن مقدس بودایی را با خود آورد؛ آثاری که ترجمهشان تأثیر عمیقی بر تحول بودیسم در چین گذاشت. اما دستاورد سفر او فقط متون مذهبی نبود. شوانزانگ اطلاعات ارزشمندی درباره سیاست، اقتصاد و جغرافیای هند نیز جمعآوری کرد و آنها را در کتابی با عنوان «گزارش مناطق غربی» ثبت کرد.
این راهب بودایی، شاید بدون آنکه خود بداند، یکی از نخستین پژوهشگران چین درباره هند هم بود.
از آن زمان، در طول ۱۴ قرن، چیزهای زیادی تغییر کرده است؛ از جمله نگاه چین به همسایه جنوبیاش. تصویری که امروز پکن از هند دارد، چندان به خوشبینی نگاه چینیها در دوران شوانزانگ شباهت ندارد.
اکونومیست مینویسد: روش چین برای شناخت جهان خارج نیز تغییر کرده است. تا سال ۲۰۲۲، پژوهش درباره کشورها و مناطق مختلف معمولاً میان رشتههای دانشگاهی تقسیم میشد. برای مثال، ممکن بود یک پژوهشگر هند را در گروه تاریخ مطالعه کند و سپس برای دوره دکترا به علوم سیاسی برود.
اما در همان سال، وزارت آموزش چین به «مطالعات منطقهای» جایگاه رسمی «سطح اول» اعطا کرد. این تصمیم به دانشگاهها اجازه داد گروههای میانرشتهای تشکیل دهند و مدارکی تخصصی درباره بخشهای مشخصی از جهان ارائه کنند.
این بازسازی دانشگاهی، بازتاب یک نیاز سیاسی و راهبردی بود: چین میخواهد جهانی را که قصد دارد بر آن تأثیر بگذارد، بهتر بشناسد.
هند؛ همسایه، رقیب و قدرتی هموزن از نظر جمعیت
هند مدتهاست یکی از مهمترین موضوعات مطالعات خارجی چین بهشمار میرود. دلیلش روشن است: هند همسایه چین است، میتواند به رقیب آن تبدیل شود و تنها کشور دیگری است که مانند چین بیش از یک میلیارد نفر جمعیت دارد.
دو کشور همچنین در بسیاری از نهادها و مجامع بینالمللی، از جمله گروه بریکس، عضو هستند. قرار است نارندرا مودی، نخستوزیر هند، روزهای ۱۲ و ۱۳ سپتامبر میزبان نشست بریکس در دهلی نو باشد. انتظار میرود شی جینپینگ نیز در این نشست شرکت کند؛ سفری که نخستین سفر او به هند از سال ۲۰۱۹ خواهد بود.
با رشد اقتصاد هند، افزایش وزن آن در عرصه جهانی و گسترش روابط دوجانبهاش با چین، شمار پژوهشگرانی که درباره این کشور مطالعه میکنند نیز بیشتر شده است.
با این حال، کمیت به معنای کیفیت نیست.
لین مینوانگ از دانشگاه فودان در شانگهای و مائو کِجی، پژوهشگر دکترا در دانشگاه تسینگهوا در پکن، در بررسی که سال گذشته درباره این حوزه منتشر کردند، نوشتند افزایش علاقه به هند، «کاستیهای آشکار» پژوهشهای چینی را نیز نمایان کرده است.
به نوشته آنها، بسیاری از دیدگاهها از عمق کافی، نگاه تاریخی و پشتوانه فکری لازم برخوردار نیستند.
تحلیلگران هندی که درباره چین مطالعه میکنند نیز به نتیجهای مشابه رسیدهاند. راج ورما، دانشمند علوم سیاسی که ۱۱ سال در چین زندگی کرده و درباره نگاه پژوهشگران چینی به هند مقاله نوشته است، میگوید پژوهشگران قدیمیتر معمولاً «منطقی و میانهرو» هستند، اما نسل جوانتر گاهی «تهاجمی و متکبر» رفتار میکند.
پس چرا چین، با وجود تولید پژوهشهای بیشتر درباره هند، ظاهراً شناخت کمتری از این کشور پیدا میکند؟
مشکل نخست: دسترسی محدود
بسیاری از پژوهشگران چینی، مشکل را در کمبود دسترسی میدانند.
هند همیشه در صدور روادید برای پژوهشگران و روزنامهنگاران، صرفنظر از ملیت آنها، محتاط بوده است. اما پس از درگیری مرگبار نیروهای دو کشور در ارتفاعات لداخ در سال ۲۰۲۰، پژوهشگران چینی عملاً از ورود به هند منع شدند.
در ماههای اخیر، با اندکی بهبود روابط، صدور روادید گردشگری از سر گرفته شده است. حتی صحبتهایی درباره بازگشت روزنامهنگاران دو کشور به خاک یکدیگر مطرح شده است. شاید پژوهشگران نیز در مرحله بعد بتوانند دوباره رفتوآمد کنند.
بازشدن مرزها احتمالاً کمک خواهد کرد؛ اما بهتنهایی نگرشهای تاریخیای را که پژوهشگران چینی با خود حمل میکنند، تغییر نمیدهد.
سایه نگاه تحقیرآمیز تاریخی به هند
از دستکم اواخر دوره دودمان چینگ، یعنی بیش از یک قرن پیش، نخبگان چینی به هند با نوعی نگاه تحقیرآمیز نگریستهاند. از دید آنها، هند مدت زیادی اجازه داده بود استعمار شود.
رهبران انقلابی چین نیز چندان تحت تأثیر مبارزه مسالمتآمیز هند برای استقلال قرار نگرفتند. دموکراسی زودهنگام هند هم در نگاه بسیاری از چینیها نه یک نقطه قوت، بلکه ضعفی تلقی میشود که مانع پیشرفت این کشور شده است.
پژوهشگران جوان چینی، بر چنین زمینهای، با کشوری روبهرو میشوند که از چین فقیرتر و از نظر نظامی ضعیفتر است، اما درباره جاهطلبیهایش با صدای بلند سخن میگوید.
در نتیجه، چندان عجیب نیست که برخی از آنها بلندپروازیهای هند را جدی نگیرند.
نبود خودانتقادی نیز بخشی از مشکل است.
تحلیلگران هندی درباره اشتباهات سیاست کشورشان در قبال چین، مطالب فراوانی منتشر میکنند. آنان آشکارا درباره تصمیمهای نادرست دهلی نو بحث میکنند و میپرسند هند کجا اشتباه کرده است.
اما به نوشته آنانانت کریشنان، روزنامهنگار نشریه «هندو»، چنین خوداندیشی مشابهی در تحلیلهای چینی درباره هند کمتر دیده میشود.
او در خبرنامهاش در اوایل سال جاری نوشت: «اگر پیشفرض اساسی این باشد که هر مشکلی در روابط، ناشی از ناامنیهای طرف مقابل است ــ چیزی که من بیش از پیش در پکن میشنوم و میخوانم ــ گفتوگو چندان پیش نخواهد رفت.»
البته هند واقعاً کشوری پیچیده و گاه سردرگمکننده است. حتی کسانی که تمام عمرشان را در این کشور زندگی کردهاند، نمیتوانند ادعا کنند آن را کاملاً میفهمند.
اما شاید بهترین راه برای شناخت هند، فروتنی باشد.
شوانزانگ برای دستیابی به گنجینههای هند هزاران کیلومتر پیاده سفر کرد. پژوهشگران خارجی امروز میتوانند این مسیر را سادهتر آغاز کنند: کافی است ذهن خود را باز کنند.