برای بخش زیادی از سال گذشته، پاکستان همزمان دو نقش را پیش میبرد؛ شریک دفاعی ریاض بود و در عین حال، بهعنوان کانال پشتپردهی واشنگتن با تهران عمل میکرد. اما جنگ این هفته میان حوثیها در یمن و نیروهای سعودی، هرچه بیشتر دارد توان اسلامآباد را برای حفظ همزمانِ این دو جایگاه میآزماید.
بهگزارش رویترز، این درگیری نخستین آزمون بزرگِ پیمان دفاع متقابلی بهشمار میآید که ماه گذشته میان پاکستان، عربستان و ترکیه امضا شد و به توافق پیشین میان اسلامآباد و ریاض هم افزوده شد. بر اساس این سازوکار، هر حمله مسلحانه به یکی از سه کشور، حمله به همه آنها تلقی میشود. مقامهای پاکستانی نگراناند تهدید حوثیها بیش از حملات موشکی ایران به زیرساختهای انرژی عربستان در اوایل سال جاری، اسلامآباد را به سمت جنگ بکشاند و بهگفته دو مقام پاکستانی در گفتوگو با رویترز در ماه ژوئیه، سربازان پاکستانی نزدیک مرز عربستان و یمن مستقر شدهاند؛ وضعیتی که تماس مستقیم آنها با بحران را بیشتر کرده است.
پیمانهای دفاعی با کشورهای خلیج فارس نقشی کلیدی در راهبرد پاکستان برای بازسازی اقتصاد شکنندهاش پس از سالها بحران دارد و معمولا همزمان با رایزنیها برای جذب سرمایهگذاریهای این کشورها پیش رفته است. با این حال، پاکستان به انتقال نفت و گاز از طریق تنگه هرمز و دریای سرخ نیز متکی است؛ آبراههایی که ایران و حوثیها توانایی خود را در مختل کردن آنها نشان دادهاند. همین موضوع سبب شده است تا اسلامآباد با وجود تعمیق مناسباتش با کشورهای خلیج فارس، همچنان از ایجاد فاصله با تهران پرهیز کند.
تلاش برای مهار بحران
پیش از این، تنشهای میان ایران و پاکستانِ دارای سلاح هستهای گهگاه به رویاروییهای مرگباری انجامیده است. دو سال پیش، هدف قرار گرفتن مواضع شبهنظامیان در استان بلوچستان پاکستان و در امتداد نوار مرزی مشترک از سوی موشکها و پهپادهای ایرانی، با پاسخ تلافیجویانه اسلامآباد روبهرو شد؛ رخدادهایی که هرچند خطر شکلگیری درگیری جدیدی را افزایش داد، اما بهسرعت آرام گرفت. با این حال، پاکستان این بار در تلاش است پیش از وخیمتر شدن اوضاع، مانع تشدید بحران شود.
به گزارش رویترز به نقل از مقامات سعودی، پاکستانی و ایرانی، اسلامآباد در هفته جاری پیامی به ریاض تحویل داده و به ایران هشدار داده است تا متحدان حوثی خود در یمن را مهار کند. به گفته یک منبع پاکستانی، عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، نیز شامگاه پنجشنبه در تماسی تلفنی با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، پیرامون «راههای احیای تلاشهای دیپلماتیک برای کاهش تنش در همهی جبههها» گفتوگو کرد. در همین رابطه، یک مقام دیگر دولتی در پاکستان به رویترز گفت: «پاکستان تلاش میکند در مناقشه میان عربستان و حوثیها برکنار بماند، چرا که منافع خودِ این کشور بسیار سنگین است و مایل نیست مناسباتش با تهران دچار آسیب شود.»
سعید حیدر خان، سخنگوی وزارت خارجه پاکستان، در نشست خبری روز پنجشنبه گفت که در حال حاضر هیچ پاسخ نظامی به حملات حوثیها در دست بررسی نیست. خان در پاسخ به درخواست اظهارنظر به رویترز گفت: «رهبری ایران همواره از تلاشهای میانجیگرانه پاکستان قدردانی کرده است. پاکستان همواره با تشدید تنش مخالفت کرده و خویشتنداری، گفتوگو و دیپلماسی را ترویج داده است.»
مقامهای ایرانی بهصورت علنی از نقش پاکستان تمجید کرده و گفتهاند که پیمان دفاعی را تهدیدی برای خود نمیدانند. اما سه منبع ایرانی آشنا با گفتوگوها به رویترز گفتند که در خلوت، تصویر متفاوتی وجود دارد و با وجود نیتهای خوبِ احتمالی پاکستان، تهران باور دارد اسلامآباد نه توان لازم برای بهنتیجهرساندن چنین ماموریتی را دارد و نه تجربه میانجیهایی مانند قطر را. وزارت خارجه ایران به درخواست اظهار نظر در این باره پاسخی نداد.
تردید درباره توان میانجیگری
شواهد حاکی از آن است که اسلامآباد، با درک پیامدهای توازن دشواری که در پیش گرفته، در پی بازنگری در موضع خود برآمده است. بهدنبال امضای نخستین پیمان دفاعی میان پاکستان و عربستان در سال گذشته، کویت نیز خواستار توافقی کموبیش مشابه شد؛ اما چهار منبع آگاه از روند مذاکرات به رویترز گفتند که مقامات پاکستانی به دلیل احتیاط در تعمیق پیوندهای نظامی با کشور دیگری در خلیج فارس که در معرض حملات ایران قرار دارد، روند گفتوگوها را کُند کردند. در نهایت، دو کشور ماه گذشته در اسلامآباد پروتکل محدودتری امضا کردند که تنها حوزههای آموزش، امنیت مرزی و ظرفیتسازی را در بر میگرفت و از سطح انتظارات کویت پایینتر بود.
همزمان، فارزانه شیخ، پژوهشگر همکار در چتمهاوس، این پرسش را مطرح کرد که آیا اعتماد تهران به اسلامآباد تاکنون بهاندازهای که تصور میشد، محکم بوده است یا خیر. او با بیان اینکه پاکستان «نه امکانات لازم و نه تجربه واقعیِ قطر و عمان را برای آوردن به میز مذاکره دارد»، تأکید کرد که پررنگتر شدن نقش اسلامآباد بیش از آنکه حاصل سرمایه دیپلماتیک خود این کشور باشد، ناشی از «روابط شخصی و دوستانه» میان دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، و عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، است.
ترامپ بارها منیر را «فرمانده ارتش محبوب من» توصیف کرده است؛ رویکردی که در پی تلاشهای اسلامآباد برای جلب نظر آمریکا با تمرکز بر توافقهای رمزارزی، دسترسی به مواد معدنی کمیاب و همکاری در مبارزه با تروریسم شکل گرفت. با این همه، برخی ناظران بر این باورند که این نزدیکی لزوما ضربهای مهلک به نقش میانجیگرانه اسلامآباد وارد نمیکند. در همین راستا، کامران بخاری، تحلیلگر ساکن واشنگتن در حوزه روابط ایران و پاکستان، تأکید میکند که گفتوگوی تهران با اسلامآباد دقیقا بهدلیل همسویی پاکستان با ریاض و واشنگتن انجام میشود.
او توضیح داد که همسویی اسلامآباد به آن امکان میدهد پیامها را به شیوهای منتقل کند که یک طرف واقعا بیطرف قادر به انجامش نیست و همین دقیقا همان ارزشی است که ریاض و واشنگتن هنگام عبور دادن پیامها از مسیر پاکستان روی آن حساب میکنند. با این حال، تشدید درگیری میان حوثیها و عربستان میتواند این معادله را برهم بزند. بخاری گفت: «رساندن و شکلدادن به پیامها یک چیز است» و «پشتیبانی فعال دفاع هوایی یا اطلاعاتی چیز دیگری است که پاکستان را از ذینفع به جنگجو تبدیل میکند.»
فشار بر توان نظامی پاکستان
پاکستان که از نظر تعداد نیروهای فعال، هفتمین ارتش بزرگ جهان را در اختیار دارد، پیشتر نیز هزاران سرباز و یک اسکادران جنگنده را بر اساس توافق دفاعی قبلی به عربستان اعزام کرده بود. با وجود استقرار نیروها در امتداد مرز پرتنش پاکستان با هند و درگیری در چند شورش مسلحانه در استانهای غربی کشور، اسلامآباد اکنون میکوشد تقاضای دیگر کشورهای خلیج فارس را که خواهان تضمینهای مشابهاند، مهار کند. بخاری گفت: «نیروهای پاکستانی تحت فشارند» و همین امر هر تعهد تازهای را «دلهرهآور» میکند.
شما نقش پاکستان را چگونه میبینید؟ نظرتان را بنویسید.