معامله پنهان پشت عکس تاریخی| یالتای دوم به نفع کیست؛ شی، ترامپ یا پوتین؟
دیدار سه رهبر جهان قرار نیست نظم جهانی را مثل یالتا تقسیم کند؛ اما ممکن است شکاف میان آمریکا، اروپا و چین را عمیقتر کند.
در سال ۱۹۴۵، زمانی که آلمان نازی واپسین روزهای حیات خود را میگذراند، رهبران سه کشور قدرتمند جهان در شهر ساحلی یالتا گرد هم آمدند. در سواحل سنگریزهای دریای سیاه، اتحاد جماهیر شوروی، بریتانیا و آمریکا مذاکراتی را آغاز کردند که سرانجام جهان را به حوزههای نفوذ خود تقسیم کرد.
بنابراین عجیب نیست که تبلیغاتچیهای کرملین با شور و اشتیاق تلاش میکنند دیدار احتمالی ولادیمیر پوتین، شی جینپینگ و دونالد ترامپ در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) در روز پنجشنبه در شنژن را «یالتای دوم» جلوه دهند.
مجله تایم مینویسد: در نگاه نخست، شباهتهایی وجود دارد: پوتین میتواند بهخوبی جای ژوزف استالین را بگیرد و برگزاری نشست نخست در کریمه تحت اداره شوروی نیز از نظر نمادین برای حاکمیت اوکراین معنای آشکاری دارد.
با این حال، این مقایسه حتی پیش از آنکه به مسئله پیچیده جایگزین کردن ترامپ با فرانکلین روزولت و شی جینپینگ با وینستون چرچیل برسیم، اعتبار خود را از دست میدهد؛ بهویژه آنکه چینِ دوباره قدرتمندشده، مدتهاست بریتانیا را به جایگاه یک قدرت متوسط تنزل داده است.
در یالتای نخست، دو دموکراسی در کنار متحدی تمامیتخواه پشت میز مذاکره نشستند. اما در نشست احتمالی شنژن، دو مستبد تثبیتشده در کنار رئیسجمهوری آمریکایی قرار میگیرند که بیش از پیش حاضر است قواعد و عرفهای دیپلماتیک را به چالش بکشد. پوتین شاید به دنبال تریبونی برای پیشبرد جاهطلبیهای توسعهطلبانه و بازپسگیرانه خود باشد، اما قدرتها و کشورهای متوسط امروز توانایی و اختیار عمل بسیار بیشتری دارند؛ موضوعی که مقاومت اوکراینِ جنگزده و ایران بهخوبی نشان میدهد.
وزارت خارجه چین روز دوشنبه با تأیید برگزاری این دیدار از «اهمیت تاریخی و پیشگامانه» آن سخن گفت و اعلام کرد رهبران قرار است «درباره حفاظت از صلح جهانی و ارتقای ثبات راهبردی در روابط میان قدرتهای بزرگ، تبادل نظر عمیقی داشته باشند».
مزایای نشست شنژن برای پوتین
برای پوتین، مزایای تلاش برای برگزاری یک نشست تاریخی سهجانبه روشن است. در بهترین حالت، او میتواند برای خروج از باتلاق جنگ اوکراین، شرایط مطلوبی به دست آورد. در بدترین حالت نیز میتواند خود را همتراز ابرقدرتهای بلامنازع جهان نشان دهد و گامی هرچند محتاطانه برای خروج از انزوای دیپلماتیک غرب بردارد.
مزایای نشست شنژن برای ترامپ
برای ترامپ، این نشست فرصتی است تا پس از شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای و افزایش مشکلات داخلی، نفوذ خود را در صحنه جهانی به نمایش بگذارد. جنگ فرسایشی ایران، درخواستها برای استیضاح پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، و رسوایی در حال گسترش انویدیا که به استعفای متحد نزدیک ترامپ، جنسن هوانگ، از مدیرعاملی این شرکت انجامید، از جمله این مشکلات هستند.
سوزان شرک، استاد دانشگاه کالیفرنیا در سندیگو و معاون پیشین وزیر خارجه آمریکا، میگوید:
«ترامپ تلاش میکند خودش را از این باتلاق سیاسی بیرون بکشد.»
در سطحی بنیادیتر، نیک بیسلی، استاد روابط بینالملل دانشگاه لا تروب استرالیا، معتقد است:
چنین نشستهایی با غرایز اولیه ترامپ درباره شیوه اداره روابط میان کشورها سازگار است. مردان بزرگ در یک اتاق جمع میشوند و مسائل را حلوفصل میکنند.»
دستور کار مبهم شنژن؛ از خلع سلاح هستهای تا هوش مصنوعی!
با این حال، دستور کار نشست همچنان چندان روشن نیست. ترامپ برخلاف انگیزه اولیه پوتین برای برگزاری مذاکرات صلح، ۱۹ اکتبر اعلام کرد که این دیدار «چندان درباره اوکراین نخواهد بود». او در عوض گفت میخواهد بر خلع سلاح هستهای تمرکز کند؛ موضوعی که چین با وارد شدن به چنین مذاکراتی مخالف است، زیرا زرادخانه هستهای این کشور بسیار کوچکتر از زرادخانه دو طرف دیگر است.
سخنگوی وزارت خارجه چین ۱۶ اکتبر گفت:
منصفانه، منطقی و واقعبینانه نیست که از چین بخواهیم به مذاکرات بهاصطلاح سهجانبه خلع سلاح هستهای بپیوندد.
البته ترامپ از نظر سیاسی انگیزه دارد که خود را مدافع کنترل تسلیحات هستهای معرفی کند؛ بهویژه آنکه یکی از توجیههای بحثبرانگیز او برای حمله به تهران، جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای بود.
ترامپ هشتم نوامبر به خبرنگاران گفت موضوعات نشست سهجانبه شامل «تلاش برای پایان دادن به جنگ ایران» نیز خواهد بود؛ هرچند وزارت خارجه چین حاضر نشد این موضوع را تأیید کند.
از آن زمان، گزارشها حاکی از آن است که تمرکز مذاکرات به محدود کردن استفاده از هوش مصنوعی در سامانههای فرماندهی و کنترل تسلیحات هستهای تغییر کرده است؛ موضوعی که جو بایدن و شی جینپینگ پیشتر در سال ۲۰۲۴ درباره آن توافق کرده بودند و تأکید داشتند تصمیمگیری درباره تسلیحات هستهای باید در اختیار انسانها باقی بماند، نه هوش مصنوعی.
بیسلی میگوید تغییر تمرکز به سمت هوش مصنوعی «میتواند تلاشی دیپلماتیک برای حفظ آبرو و خروج آبرومندانه از وضعیت فعلی باشد».
با این حال، سوزان شرک معتقد است اگر پوتین موافقت کند هوش مصنوعی از پروتکلهای مربوط به شلیک تسلیحات هستهای کنار گذاشته شود، این توافق «اهمیت زیادی» خواهد داشت.
رهبران همچنین میتوانند بار دیگر بر این موضع مشترک تأکید کنند که «جنگ هستهای قابل پیروزی نیست و هرگز نباید آغاز شود»؛ موضعی که هر سه کشور پیشتر از آن حمایت کردهاند.
این توافق شاید دستاوردی نسبتاً آسان باشد، اما با توجه به تهدیدهای اخیر پوتین علیه اوکراین، معنای تازهای پیدا میکند.
شرک میگوید:
اگر پوتین با چنین بیانیهای همراهی کند، از منظر همه صلحدوستان جهان و بهویژه آمریکاییها، تحول مثبتی خواهد بود.
شی جینپینگ از نشست شنژن چه میخواهد؟
با این حال، موقعیت شی جینپینگ از همه جالبتر است. مهمترین دستاوردی که او میتواند به دنبال آن باشد، گرفتن امتیاز از آمریکا درباره وضعیت تایوان است؛ هرچند هیچیک از طرفها تاکنون بهطور علنی این جزیره خودمختار را در فهرست موضوعات مذاکرات قرار ندادهاند.
حضور روسیه در یک نشست سهجانبه درباره تایوان نیز پرسشبرانگیز است زیرا مسکو در این موضوع بازیگر تعیینکنندهای نیست. با این حال، شی احتمالاً از نظر داخلی برای حضور چین در کنار دو قدرت بزرگ دیگر ارزش قائل است؛ بهویژه آنکه او در پی کسب چهارمین دوره تاریخی رهبری خود در کنگره حزب کمونیست سال آینده است.
شرک میگوید:
شی میخواهد نشان دهد دولتمردی بزرگ است و چین را به سطحی برابر با دیگر قدرتهای بزرگ جهان رسانده است.
پیامدهای رسوایی انویدیا برای چین در شنژن
چین همچنین خود را برای پیامدهای رسوایی انویدیا آماده میکند؛ رسواییای که پس از اعتراف هوانگ به داشتن رابطه با زنی آغاز شد که متهم است بهطور غیرقانونی تراشههای نیمهرسانا را به چین منتقل کرده و بنا بر گزارشها، سازمانهای اطلاعاتی آمریکا به جاسوس بودن او برای چین مظنوناند.
پکن البته این اتهام جاسوسی را رد کرده است.
هوانگ پذیرفته است درباره این اتهامات در کنگره آمریکا شهادت دهد. این پرونده، حمایت دوحزبی از تشدید محدودیتهای صادرات پیشرفتهترین تراشهها به چین را افزایش داده است. احتمال دارد دسترسی شرکتهای چینی به مراکز داده خارج از این کشور که از تراشههای انویدیا استفاده میکنند نیز با محدودیتهای تازهای روبهرو شود.
شی با فراهم کردن فرصتی تاریخی برای عکاسی و نمایش سیاسی ترامپ، میتواند به کاهش فشارهای سیاسی داخلی بر رئیسجمهور آمریکا کمک کند؛ فشاری که از تصور تضعیف جایگاه او و تبدیل شدنش به رئیسجمهوری در آستانه پایان قدرت ناشی میشود. پکن شاید از این طریق برای خود نیز فرصتی برای تنفس بخرد.
چرا نشست شنژن برای چین خطرناک است؟
با این حال، میتوان استدلال کرد که پکن در میان سه طرف، کمترین دستاورد و بیشترین خطر را از حضور در این نشست دارد.
با وجود تلاش ترامپ برای کماهمیت جلوه دادن موضوع اوکراین، بعید است این جنگ در نشست مطرح نشود؛ بهویژه با حضور پوتین و در شرایطی که مذاکرات مقامهای آمریکایی، روسی و اوکراینی در ابوظبی در ۱۱ نوامبر پایان یافته و از احتمال ادامه گفتوگوها سخن گفته شده است.
هرگونه گفتوگوی پیشبینینشده درباره اوکراین برای شی دردسرساز خواهد بود. بنا بر گزارشها، او به فرانکوالتر اشتاینمایر، رئیسجمهور آلمان گفته بود که جنگ اوکراین در این نشست مطرح نخواهد شد زیرا اروپاییها باید در مذاکرات حضور داشته باشند.
سون چنگهاو، پژوهشگر مرکز امنیت بینالملل و راهبرد دانشگاه تسینگهوا، میگوید:
تلاش برای حلوفصل بحران اوکراین پشت سر اروپا، با موضع اعلامشده پکن در تضاد خواهد بود. نقش چین تشویق به مذاکره است؛ مذاکرهای که طرفهای درگیر و دیگر ذینفعان در آن حضور داشته باشند و به توافقی پایدار و قابلقبول منجر شود.
این موضوع بهویژه از آن جهت حساس است که اروپا پیشتر نیز به خواست پوتین از مذاکرات ابوظبی کنار گذاشته شده بود. اگر این تصور شکل بگیرد که چین بار دیگر به حاشیه رانده شدن اروپا در مذاکراتی را تسهیل کرده که مستقیماً به آینده این قاره مربوط است، موضع شی درباره چندقطبی بودن جهان و انتقادهای مکرر او از آنچه «ذهنیت جنگ سرد» میخواند، زیر سؤال خواهد رفت.
پکن شاید همیشه به این اصول بلندپروازانه پایبند نباشد، اما همین اصول زیربنای ادعای چین برای ایفای نقش بهعنوان نیرویی برای صلح و ثبات و صدای کشورهای جنوب جهانی است. همین ملاحظات نمادین میتواند تردید چین درباره مشارکت در نشست سهجانبه را توضیح دهد؛ بهویژه آنکه روابط پکن و اروپا از پیش رو به وخامت گذاشته است.
شکاف چین و اروپا عمیقتر میشود
اتحادیه اروپا با موج احتمالی دوم شوک چین روبهروست؛ موجی که میتواند حتی موجودیت اقتصادی این اتحادیه را تهدید کند. مازاد ظرفیت تولیدی چین، بازار اروپا را از کالاهای ارزان پر کرده و صنعت این قاره را در معرض خطر صنعتیزدایی گسترده قرار داده است.
مازاد تجاری چین در بخش کالاها به ۱.۱۹ تریلیون دلار رسیده است؛ رقمی معادل نزدیک به یک درصد تولید ناخالص داخلی جهان. بر اساس دادههای یورواستات، کسری تجاری اتحادیه اروپا در برابر چین در سال ۲۰۲۵ به ۳۹۶ میلیارد دلار رسیده است.
برآورد یکی از گزارشهای اروپایی نیز نشان میدهد گسترش واردات از چین تاکنون ۹۶ میلیارد دلار به صنعت اروپا زیان وارد کرده است.
برخلاف موج نخست شوک تجاری چین پس از پیوستن این کشور به سازمان تجارت جهانی، موج کنونی بخشهای اصلی صنعت اروپا را هدف گرفته است؛ از مخابرات، ماشینآلات و صنایع شیمیایی گرفته تا فناوریهای سبز مانند خودروهای برقی و پنلهای خورشیدی.
خطر برای شی این است که تشدید تنش با اروپا، این اتحادیه را بیش از پیش به سمت اقدامات تلافیجویانه سوق دهد.
البته ایجاد شکاف عمیقتر میان اروپا و سایر نقاط جهان، به سود پوتین تمام میشود؛ کسی که هماکنون نیز از اختلافات میان آمریکا و ناتو بهره میبرد.
یالتای نخست، نظم جهانی جدیدی را ترسیم کرد، اما همزمان زمینهساز جنگ سرد شد. تنها یک سال بعد، چرچیل در سخنرانی مشهور «پرده آهنین» از تقسیم اروپا سخن گفت؛ درحالیکه استالین ادعای نفوذ بر اروپای شرقی را پیش میبرد.
این بار، چالش اصلی آن است که نشست سهجانبه به ترمیم نظم بینالمللی کمک کند، نه اینکه شکافها و خطوط گسل آن را عمیقتر سازد.