واشنگتن باز هم به دنبال ساختن خاورمیانه‌ای نوین از دل جنگ است، اما واقعیت‌های سرسخت منطقه نشان می‌دهد که این رویا بار دیگر شکست خورده است.
سم ریبرن، رئیس اسبق مجلس نمایندگان آمریکا، سال‌ها پیش جمله معروفی گفت: «هر احمقی می‌تواند یک طویله را با لگد خراب کند، اما برای ساختن آن به یک نجار ماهر نیاز است.» امروز، در میانه آتش‌افروزی‌ها بر سر تنگه هرمز، سیاست‌مداران آمریکایی بار دیگر وعده تولد یک «خاورمیانه جدید» را می‌دهند. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا با خوش‌بینی از آینده‌ای می‌گوید که هرگز تا این اندازه درخشان نبوده است. با این حال فارن‌پالیسی در این مقاله به تاریخ اشاره می‌کند که نشان داده جنگ‌های خونین تنها توهم تغییر را ایجاد می‌کنند و در نهایت، این واقعیت‌های سرسخت منطقه است که پیروز می‌شود.
تکرار یک رویای قدیمی
واشنگتن سال‌هاست که دچار حس «دژاوو» (حس آشناپنداری و تکرار یک تجربه قدیمی در زمان حال) شده است. حمله سال ۲۰۰۳ به عراق قرار بود دموکراسی بیاورد. کاندولیزا رایس، وزیر خارجه وقت آمریکا، جنگ سال ۲۰۰۶ لبنان را «دردهای زایمان» منطقه‌ای نوین نامید. بهار عربی در سال ۲۰۰۹ و حتی حمله حماس در سال ۲۰۲۳ نیز سرآغاز دورانی تازه معرفی شدند. حالا نشریه «فارن افرز» هم از فرصت آمریکا و اسرائیل برای شکل دادن به منطقه‌ای جدید پس از جنگ با ایران می‌نویسد.
اما تغییر واقعی نیازمند برتری کامل نظامی و تبدیل آن به توافق‌های سیاسی پایدار است؛ دو ابزاری که آمریکا فقط تصور می‌کند آن‌ها را در اختیار دارد. رهبران سیاسی برای توجیه هزینه‌های جنگ در آن سوی دنیا، اهدافی بزرگ و رویایی ترسیم می‌کنند. در مقابل، دشمنان آمریکا بازیگرانِ منفعلی نیستند که تسلیم این رویاها شوند. عجیب آنکه ضعف و چندپارگی کشورهای منطقه، تحمیل اراده یک قدرت خارجی را نه آسان‌تر، که بسیار دشوارتر می‌کند.
نقشه‌ای که تغییر نمی‌کند
وقتی غبار این جنگ فرو بنشیند، چهره منطقه تفاوت چندانی با روز قبل از درگیری نخواهد داشت. ایران همچنان کشوری باقی می‌ماند که دو دوست قدرتمند یعنی چین و روسیه را در کنار خود دارد و نفوذش را در عراق حفظ کرده است. خود عراق هم با ارتشی چندپاره، همچنان میان فشارهای مرزی ایران و اهرم‌های مالی آمریکا دست‌وپا خواهد زد. سوریه نیز بعد از ۱۳ سال جنگ داخلی و تحریم ، همان کشورِ فقیر و تکه‌تکه زیر نظر یک گروه فرقه‌ای و جولانگاه قدرت‌هایی چون ترکیه، اسرائیل و عربستان باقی می‌ماند.
در لبنان هم میراث «پیمان طائف» سال ۱۹۸۹ ادامه می‌یابد؛ توافقی که همه گروه‌ها جز حزب‌الله را خلع سلاح کرد تا این گروه، رقیب مسلح دولت باقی بماند. این کشور همچنان درگیر تلاشی بی‌پایان برای راضی کردن صندوق بین‌المللی پول است، بی‌آنکه مجلسی برای جبران زیان بانک‌ها داشته باشد. مصر نیز که دو سال پیش از حملات حوثی‌ها در دریای سرخ لطمه خورد، با کمک‌های مالی خلیج‌فارس سرپا می‌ماند. اردنِ محتاط، لیبی، مراکش، الجزایر و سودان هم دست‌نخورده می‌مانند.
فارن‌پالیسی تنها برنده عجیب را منطقه جدایی‌طلب «سومالی‌لند» معرفی می‌کند که به عنوان وزنه تعادل برابر حوثی‌ها، از آمریکا، امارات و اسرائیل «رانت استراتژیک» (امتیازهای مالی و سیاسی بابت موقعیت حساس جغرافیایی) می‌گیرد؛ اما یک منطقه کوچک، خاورمیانه جدید نمی‌سازد.
تاوان سنگین در کرانه خلیج‌فارس
آن سوی آب‌ها، کشورهای عربی زیر باران موشک‌ها و پهپادهای ایران، بهای سنگینی می‌پردازند. صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی می‌کند که امسال اقتصاد تمام این کشورها به جز عمان دچار انقباض اقتصادی شود؛ کویت ۱۶.۷ درصد، قطر ۱۵.۶ درصد، بحرین ۱۱.۳ درصد و امارات و عربستان نیز با شدتی کمتر کوچک می‌شوند. امید به بهبود اقتصادی در سال آینده نیز تنها به شرطی است که رفت‌وآمد کشتی‌ها در تنگه هرمز در طول سال ۲۰۲۷ عادی شود.
حالا صحبت از ساخت خطوط لوله جدید از بقیق به ینبع، حبشان به فجیره یا بصره به بانیاس برای دور زدن تنگه هرمز داغ است؛ طرح‌هایی قدیمی که احتمالاً هرگز ساخته نمی‌شوند.
در عوض، این کشورها سراغ خرید پدافند هوایی رفته‌اند. آن‌ها فهمیده‌اند که آمریکا جنگجوی کارآمدی نیست، اما همچنان فروشنده‌ای مشتاق برای سلاح و اطلاعات است. این خریدها ارتش‌های آن‌ها را که به جز امارات توان عملیات برون‌مرزی ندارند، متحول نمی‌کند؛ اما مقاومتشان را برابر حملات آینده بالا می‌برد.
دوراهی جنگ؛ از توافق پنهانی تا فرسایش
این بحران چگونه تمام می‌شود؟ راه اول، آتش‌بسی امتیازدهنده از سوی ترامپ برای بازگشایی تنگه و آزاد کردن نیروی دریایی آمریکا است.
کنگره دموکرات نمی‌تواند جنگ را متوقف کند، چون ترامپ مصوبه آن‌ها را وتو (لغو کردن مصوبه مجلس توسط رئیس‌جمهور با اختیارات قانونی) می‌کند. اما فشار کنگره بر بودجه، به ترامپ فرصت می‌دهد تا تقصیر شکست را گردن دموکرات‌ها بیندازد.
در این حالت، اعراب به سراغ «پوشش ریسک» (برقراری رابطه هم‌زمان با طرف‌های رقیب برای کاهش خطر) می‌روند؛ یعنی ضمن حفظ چتر اطلاعاتی و تسلیحاتی آمریکا، با ایران برای باز ماندن تنگه توافق می‌کنند. این وضعیت، آمریکا را به سمت «توازن از راه دور» (مداخله نظامی فقط در زمان بحران بدون استقرار دائمی نیرو) می‌برد؛ حتی اگر ناوگان پنجم دیگر در بحرین نباشد.
راه دوم، ادامه جنگ است؛ گزینه‌ای که اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری و پیت هگثت، وزیر دفاع آمریکا می‌پسندند. تصاویر ماهواره‌ای بسنت نشان می‌دهد که هیچ نفت‌کشی در خارگ نیست و نفت منطقه با اسکورت آمریکا به اندازه قبل از جنگ صادر می‌شود. اما ایران نیز با «فرسایش اقتصادی»، از طریق حملات حوثی‌ها به عربستان، ضربه به ظهران و دمام و تهدید پایگاه‌ها، هزینه را بالا می‌برد. ترامپ از زمان انتخابات میان‌دوره‌ای تمایلی به تشدید درگیری تا مشخص شدن نتیجه مذاکرات ندارد، اما اصرارش بر محاصره، راه را برای حملات ایران به کشتی‌ها باز می‌گذارد.
وقتی خاورمیانه، آمریکا را تغییر می‌دهد
با رسیدن ناو هواپیمابر «تئودور روزولت» به دریای عرب و عبور از دریای آندامان، سه چهارم ناوهای عملیاتی آمریکا درگیر این جنگ می‌شوند و غرب اقیانوس آرام بدون ناو می‌ماند. در واقع، به جای آنکه آمریکا خاورمیانه را تغییر دهد، این خاورمیانه است که استراتژی آسیایی آمریکا را تغییر داده است.
در این میان، راست‌گرایی افراطی در اسرائیل، مخالفت با راه‌حل دو دولتی و ترور رهبران ایران، همراه با تصمیم یحیی سنوار، رهبر فقید حماس برای شروع درگیری، فاجعه‌ای برای غزه ساخت و ارتش اسرائیل را به مرزهای سوریه و لبنان کشاند. این باور که بنیامین نتانیاهو، ترامپ را به جنگ کشانده، حمایت از اسرائیل را در آمریکا به یک دعوای حزبی تبدیل کرده است.
ترامپ که در انتخابات ۲۰۱۶ و ۲۰۲۴ وعده پایان جنگ‌ها را می‌داد، تا وقتی دیگران هزینه می‌دادند، نقش جنگ‌سالار را بازی کرد. نتیجه اما مرگ دانش‌آموزان ایرانی، سربازان آمریکایی و فشار تورم (افزایش مداوم قیمت کالاها و کاهش قدرت خرید مردم) بر خانواده‌ها بود. دولت بعدی آمریکا زیر فشار بدهی‌های کلان و مردمی که همچون سال ۲۰۰۸ از ماجراجویی نظامی خسته‌اند، ناچار است اولویت را به آسیا و اروپا بدهد. خاورمیانه از «کمک‌های فراوان» آمریکا جان سالم به در برده است؛ شاید بتواند با «مداخله کمتر» آن هم به زندگی ادامه دهد.
