چرخش بزرگ تهران؛ مسکو چگونه به پناهگاه استراتژیک ایران در میانه‌ آتش بدل شد؟

در راهروهای قدرت تهران، زمزمه‌های تردید نسبت به روسیه، جای خود را به همگراییِ مشتاقانه‌ای داده است که ناشی از فشارهای بی‌سابقه جنگی است. برای سال‌ها، بسیاری در بدنه تصمیم‌گیر ایران، مسکو را شریکی غیرقابل‌اتکا می‌دانستند که بیشتر از آنکه حمایت ارائه دهد، از هزینه‌های ایران سود می‌برد. اما اکنون، در گیرودارِ درگیری‌های گسترده، این نگاه دگرگون شده و روسیه در حال تبدیل‌شدن به تکیه‌گاهی برای بقا و بازدارندگی بلندمدت است. به گزارش زومان به نقل از اندیشکده «چتم هاوس» ، این تغییر مسیرِ سیاسی، نه یک انتخابِ تفننی، که واکنشی اضطراری به محاصره دیپلماتیک و نظامی است که تهران را بیش از پیش به سمت کرملین سوق داده است.

فقط در ماه اکتبر، سه نشست سطح بالا میان مقامات دو کشور برگزار شد؛ جریانی که نشان‌دهنده وزنِ حیاتیِ این شراکت است. هشتم اکتبر، در حاشیه یک نشست منطقه‌ای در ترکمنستان، مسعود پزشکیان و ولادیمیر پوتین بر «اراده سیاسی» برای تعمیق روابط در همه حوزه‌ها تأکید کردند. این گرمی روابط، در نوزدهم اکتبر با سفر سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه به تهران، جلوه‌ای عملی‌تر یافت. او در دیدار با مقامات ارشد ایرانی، بر پیشبردِ مشارکت راهبردیِ جامعی تأکید کرد که حتی در اوج فشارِ ناشی از جنگ، قرار است به همکاری‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری جان دوباره ببخشد.

در همین حال، عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، با لحنی بی‌سابقه گفت که دو کشور در تاریخ خود تا این حد نزدیک نبوده‌اند. این نزدیکی در ۲۷ اکتبر نیز ادامه یافت؛ زمانی که رئیس‌جمهور ایران در سفر به مسکو، از حمایت‌های پوتین قدردانی کرد. آمارها نیز این چرخش را تأیید می‌کنند؛ پوتین خبر داد که حجم تجارت دوجانبه در ۸ ماه نخست سال ۲۰۲۶، بالغ بر ۱۰.۴ درصد رشد داشته است. حتی شرکت هسته‌ای «روس‌اتم» که در پی جنگ، کارکنان خود را از نیروگاه بوشهر خارج کرده بود، حالا خبر از افزایش نیروهای خود به ۲۰۰ نفر داده است؛ حرکتی که نمادی از اعتمادِ دوباره دو کشور به یکدیگر در بحبوحه بحران است.

این اشتیاقِ کنونی، تضادی آشکار با فضای سردِ گذشته دارد. برای مدت‌ها، بخش‌هایی از رهبری ایران با بدبینی به روسیه می‌نگریستند و این پرسش را مطرح می‌کردند که چرا باید برای شریکی که در زمان سختی‌ها عقب می‌کشد، هزینه پرداخت؟ به ویژه از اواخر سال ۲۰۲۲، بسیاری از مقامات تهران در حال محاسبه «بازده» حمایت‌های خود از جنگ روسیه در اوکراین بودند. ایران با ارسال هزاران پهپاد، از جمله مدل‌های شاهد-۱۳۱ و ۱۳۶، به مسکو کمک کرد. طبق اسناد درزکرده، روسیه حتی توافق کرده بود برای خرید ۲ هزار پهپاد شاهد-۱۳۶، حدود ۲۹۰ هزار دلار برای هر فروند بپردازد و حتی به ایران کمک کرد تا خط تولید پهپادهای تغییریافته با نام «گران-۲» را در خاک روسیه راه بیندازد.

با این وجود، منتقدان در تهران همیشه یک گلایه مشترک داشتند: «روسیه در ازای این فداکاری چه می‌دهد؟» به ویژه پس از جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵، این حس در تهران تقویت شد که روسیه در عمل، پشتیبانِ واقعی نیست. به عنوان مثال، تهران مدعی بود مبالغی برای دریافت جنگنده‌های سوخو-۳۵ پرداخت کرده، اما مسکو از تحویل آن‌ها خودداری کرد. با این حال، به نظر می‌رسد جنگ با آمریکا و اسرائیل، معادله را تغییر داده است. حالا گزارش‌ها حاکی از آن است که روسیه اطلاعات نظامی، تصاویر ماهواره‌ای و قطعات تسلیحاتی در اختیار تهران قرار داده است؛ حمایتی که اگرچه شاید موازنه قوا را دگرگون نکند، اما برای بقای نظامی ایران حیاتی است.

برای جریان‌های امنیتی در تهران که از دیرباز خواهان نزدیکی به مسکو بودند، این جنگ به معنای اثباتِ حقانیتِ دیدگاهشان بود. آن‌ها معتقدند که همکاری با روسیه راهی برای دور زدنِ تحریم‌ها و شکستن انزوای دیپلماتیک است. حالا نزدیکی به روسیه، نه یک گزینه در کنار سایر گزینه‌ها، بلکه به یک «ضرورت راهبردی» تبدیل شده است. مسکو می‌تواند با تخصصِ فنیِ خود در پدافند هوایی و زیرساخت‌های دفاعی، به تهران در ترمیمِ توانمندی‌های آسیب‌دیده‌اش کمک کند؛ امری که به ویژه در صورتِ بالا گرفتنِ دوباره درگیری‌ها، بسیار راهگشا خواهد بود.

در بلندمدت، مهم‌ترین پیامد این مسیر، «نهادینه‌سازی» همکاری‌های نظامی است. شاید روسیه به یک ضامنِ امنیتیِ مطلق تبدیل نشود و همچنان منافعِ خود را بر هر چیزی مقدم بشمارد، اما پیوندها آن‌قدر عمیق شده‌اند که این رابطه حالا بخشی پایدار از «استراتژی امنیت ملی» تهران شده است. جنگ، مسکو را به شریکی تبدیل کرده که فارغ از اینکه چه کسی در هر دو کشور قدرت را در دست داشته باشد، حضورش در برنامه‌ریزی‌های نظامیِ ایران اجتناب‌ناپذیر است. این مشارکتِ تازه، اگرچه لزوماً موازنه قوا را به نفع ایران تغییر نمی‌دهد، اما توانایی تهران را برای ایستادگی در برابر فشارها، به طور محسوس افزایش می‌دهد.