کدام مناطق ایران در معرض خطر بلایای طبیعی‌ است؟

بیش از ۴٫۵ میلیارد نفر در جهان ممکن است در طول زندگی خود با دست‌کم یک سیل بزرگ، خشکسالی، موج گرما یا طوفان شدید روبه‌رو شوند؛ اما خطر برای همه یکسان نیست.

بانک جهانی برآورد می‌کند که حدود ۱٫۵ میلیارد نفر، علاوه بر زندگی در مناطق در معرض بلایای اقلیمی، امکانات کافی برای مقابله با پیامدهای آن‌ها را نیز ندارند.

وقوع یک سیل شدید برای دو خانواده لزوماً پیامد یکسانی ندارد. خانواده‌ای که خانه‌ای مقاوم، پس‌انداز و بیمه دارد، ممکن است بتواند پس از سیل زندگی خود را دوباره بسازد؛ اما برای خانواده‌ای که در فقر زندگی می‌کند و حتی به خدمات اولیه دسترسی ندارد، همان سیل می‌تواند به معنای از دست رفتن خانه، درآمد و بخش بزرگی از دارایی‌هایش باشد.

این تفاوت، موضوع اصلی بررسی تازه بانک جهانی است. براساس پژوهش‌های اخیر، در شرایط اقلیمی کنونی بیش از نیمی از جمعیت جهان -یعنی افزون بر ۴٫۵ میلیارد نفر- احتمال دارد در طول عمر خود دست‌کم یک سیل بزرگ، خشکسالی، موج گرما یا توفند گرمسیری را تجربه کنند.

بررسی هم‌زمان شرایط اقلیمی و وضعیت اقتصادی و اجتماعی خانوارها نشان می‌دهد حدود ۱٫۲ میلیارد نفر در کشورهای دارای اطلاعات آماری کافی در معرض خطر شدید قرار دارند.

بانک جهانی با تعمیم این برآورد به کل جمعیت جهان، تعداد افراد در معرض خطر را حدود ۱٫۵ میلیارد نفر محاسبه می‌کند؛ یعنی تقریباً از هر پنج نفر در جهان، یک نفر.

این افراد نه‌تنها در مناطقی زندگی می‌کنند که احتمال وقوع بلایای طبیعی در آن‌ها بالاست، بلکه به دلیل فقر، کمبود خدمات اولیه یا نداشتن حمایت مالی و اجتماعی، توان کمتری برای جبران خسارت‌ها دارند.

گروه بانک جهانی در ژوئن ۲۰۲۶ شاخص تازه‌ای را به مجموعه داده‌های خود اضافه کرد تا مشخص شود چه تعداد از مردم جهان با چنین شرایطی روبه‌رو هستند.

نتایج این بررسی در نقشه تعاملی جدیدی به نام PARCH منتشر شده که از طریق درگاه جغرافیایی فقر بانک جهانی در دسترس است.

تفاوت این نقشه با بسیاری از نقشه‌های معمول مخاطرات اقلیمی در این است که فقط محل وقوع سیل، خشکسالی یا موج گرما را نشان نمی‌دهد، بلکه وضعیت زندگی مردم آن مناطق را نیز بررسی می‌کند.

برای مثال، ممکن است دو منطقه به یک اندازه در معرض سیل باشند، اما مردم یکی از آن‌ها به آب سالم، برق، خدمات بانکی و حمایت اجتماعی دسترسی داشته باشند و ساکنان منطقه دیگر از این امکانات محروم باشند.

در چنین شرایطی، احتمال وقوع سیل در هر دو منطقه مشابه است، اما توان مردم برای مقابله با خسارت‌ها یکسان نیست.

نقشه بانک جهانی تلاش می‌کند این تفاوت را نشان دهد و مناطقی را شناسایی کند که هم با تهدیدهای اقلیمی روبه‌رو هستند و هم مردم آن‌ها منابع کافی برای مقابله با بحران ندارند.

این اطلاعات می‌تواند به دولت‌ها کمک کند تا مشخص کنند کدام مناطق بیشتر به سامانه‌های هشدار زودهنگام، زیرساخت‌های مقاوم‌تر یا حمایت مالی مانند پرداخت نقدی به خانوارهای آسیب‌پذیر نیاز دارند.

بررسی زومان از نقشه تازه بانک جهانی نشان می‌دهد میزان خطر اقلیمی در مناطق مختلف ایران تفاوت قابل‌توجهی دارد. براساس داده‌های سال ۲۰۲۴ این نقشه و با تنظیمات یکسان، ۱۳٫۳ درصد جمعیت سیستان‌وبلوچستان هم‌زمان در معرض مخاطرات اقلیمی و دست‌کم یکی از محرومیت‌های اقتصادی و اجتماعی بررسی‌شده قرار دارند.

این نسبت در هرمزگان ۱۲٫۹ درصد و در بوشهر ۱۰ درصد است. در مقابل، رقم ثبت‌شده برای محدوده‌ای شامل تهران و چند شهرستان اطراف آن فقط ۰٫۳ درصد است.

به این ترتیب، سهم جمعیت در معرض خطر شدید در سیستان‌وبلوچستان حدود ۴۴ برابر محدوده تهران است. البته این تفاوت به معنای آن نیست که احتمال وقوع بلایای طبیعی در سیستان‌وبلوچستان ۴۴ برابر بیشتر است؛ زیرا شاخص بانک جهانی، علاوه بر مخاطرات طبیعی، شرایط اقتصادی و اجتماعی مردم را نیز در نظر می‌گیرد.

این ارقام مربوط به چهار محدوده بررسی‌شده‌اند و برای تعیین پرخطرترین و کم‌خطرترین استان کشور باید داده‌های دیگر استان‌ها نیز استخراج شوند.

خاورمیانه و شمال آفریقا نیز از خطرات اقلیمی در امان نیستند. براساس برآورد بانک جهانی، در سال ۲۰۲۱ حدود ۲۰ درصد جمعیت این منطقه، یعنی تقریباً یک نفر از هر پنج نفر، هم در معرض بلایای اقلیمی قرار داشته‌اند و هم از امکانات کافی برای مقابله با پیامدهای آن‌ها محروم بوده‌اند.

این نسبت در سال ۲۰۱۰ حدود ۲۴ درصد بود و طی یک دهه کاهش یافته است؛ بااین‌حال، هنوز بخش قابل‌توجهی از جمعیت منطقه با خطر شدید اقلیمی روبه‌رو هستند.

بررسی بانک جهانی نشان می‌دهد پراکندگی خطر در مناطق مختلف جهان یکسان نیست.

در جنوب و شرق آسیا، جمعیت بسیار زیادی در معرض مخاطرات اقلیمی زندگی می‌کنند.

بااین‌حال، دسترسی بیشتر به خدمات مالی و برنامه‌های حمایت اجتماعی در برخی از این کشورها باعث شده میزان آسیب‌پذیری مردم نسبت به مناطق فقیرتر جهان کمتر باشد.

در مقابل، وضعیت در آفریقای جنوب صحرا متفاوت است.

براساس این بررسی، حدود ۹۰ درصد جمعیت آفریقای جنوب صحرا دست‌کم در یکی از زمینه‌های اقتصادی و اجتماعی با آسیب‌پذیری شدید روبه‌رو هستند.

به همین دلیل، در این منطقه بخش بزرگی از افرادی که در معرض سیل، خشکسالی یا دیگر مخاطرات اقلیمی قرار می‌گیرند، توان محدودی برای مقابله با خسارت‌ها دارند.

نوع مخاطرات نیز در همه مناطق یکسان نیست. در مقیاس جهانی، موج گرما بیش از هر مخاطره اقلیمی دیگری جمعیت را در معرض خود قرار می‌دهد.

در مناطق روستایی، به‌ویژه مناطقی که معیشت مردم به کشاورزی وابسته است، خشکسالی کشاورزی اهمیت بیشتری دارد. بسیاری از خانوارهای روستایی نیز هم‌زمان با چند نوع محرومیت روبه‌رو هستند و وقوع خشکسالی می‌تواند درآمد و امنیت غذایی آن‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.

یکی از یافته‌های مهم بانک جهانی به تغییر وضعیت مردم از سال ۲۰۱۰ تاکنون مربوط می‌شود.

بررسی‌ها نشان می‌دهد سهم جمعیت جهان که هم‌زمان با مخاطرات اقلیمی و آسیب‌پذیری شدید اقتصادی و اجتماعی روبه‌رو هستند، از حدود یک نفر در هر سه نفر در سال ۲۰۱۰ به یک نفر در هر پنج نفر کاهش یافته است.

این کاهش به دلیل بهبود شرایط زندگی و کمتر شدن آسیب‌پذیری اقتصادی و اجتماعی مردم بوده است، نه کاهش چشمگیر مخاطرات اقلیمی.

در واقع، سهم جمعیتی که در مناطق در معرض مخاطرات اقلیمی زندگی می‌کنند تقریباً ثابت مانده است.

بااین‌حال، تعداد این افراد نسبت به سال ۲۰۱۰ حدود ۴۶۱ میلیون نفر افزایش یافته که رشد جمعیت جهان یکی از دلایل آن محسوب می‌شود.

به بیان ساده، اگرچه در بسیاری از مناطق امکانات زندگی و توان مقابله با بحران بهتر شده، شمار افرادی که در معرض سیل، گرما، خشکسالی و توفند قرار دارند همچنان رو به افزایش بوده است.

پیام اصلی این بررسی آن است که خطر یک سیل یا خشکسالی فقط به شدت حادثه بستگی ندارد؛ شرایط زندگی مردم نیز تعیین می‌کند که یک بحران طبیعی تا چه اندازه به بحران انسانی و اقتصادی تبدیل شود.