کرهشمالی، کشوری که نامش بیشتر با تحریم، کمبود و برنامه هستهای گره خورده، این روزها صحنه گسترش پدیدهای کمتر آشناست: کافه، پارک آبی، مراکز خرید، پیست اسکی و تفریحگاههای ساحلی. پشت این تغییر اما فقط تلاش برای سرگرم کردن مردم نیست. نشانهها از شکلگیری یک سیاست اقتصادی حکایت دارد که قرار است هم امکان بیشتری برای مصرف ایجاد کند و هم بخشی از پول انباشتهشده در بازارهای غیررسمی را به اقتصاد تحت کنترل دولت بکشاند.
به گزارش رویترز، کیم جونگاون در حال گسترش فرصتهایی است که شهروندان کرهشمالی بتوانند ثروت خود را خرج کنند. آمار گمرک چین ابعاد این تغییر را نشان میدهد: واردات تجهیزات ماساژ کرهشمالی طی یک دهه ۴۰ برابر شده و واردات تردمیل بیش از ۶۰۰ درصد افزایش یافته است. پیانو، ساعت، تجهیزات شهربازی و حتی ماشینهای برقی کوبنده نیز در فهرست کالاهایی قرار دارند که راهی این کشور شدهاند.
رویترز با بررسی آمار تجاری، گزارشهای رسانههای دولتی و گفتوگو با بازدیدکنندگان اخیر و افرادی که از کرهشمالی خارج شدهاند، مینویسد این موج مصرف از مراکز خرید لوکس پیونگیانگ تا استراحتگاههای ساحلی و مقاصد اسکی گسترش یافته است.
اما پشت ویترین تازه کرهشمالی یک محاسبه اقتصادی نیز وجود دارد.
پولی که بیرون از زمین دولت رشد کرد
ریشه ماجرا به دهه ۱۹۹۰ بازمیگردد. پس از قحطی آن دهه و ناتوانی نظام توزیع دولتی در تأمین نیازهای مردم، بازارهای نیمهرسمی در سراسر کرهشمالی گسترش یافتند. بخشی از مردم برای تأمین معاش به خریدوفروش خارج از شبکه سنتی دولت روی آوردند و به مرور، تجارت و سرمایهای شکل گرفت که کنترل حکومت بر آن به اندازه اقتصاد رسمی نبود.
تلاش حکومت برای محدود کردن این بازارها در سالهای بعد نیز نتیجه مطلوب را نداد؛ یک دلیل ساده داشت: دولت شبکه توزیعی نداشت که بتواند جایگزین آنها شود.
اکنون به نظر میرسد روش متفاوتی در پیش گرفته شده است. به جای حذف بازاری که طی چند دهه ریشه دوانده، حکومت در حال ساختن فضایی است که بتواند با آن رقابت کند: فروشگاه، مرکز خرید، رستوران، هتل و مجموعههای تفریحی که پول مردم را دوباره به شبکهای نزدیکتر به دولت بازمیگرداند.
کانگ سئونگهیون، پژوهشگر مؤسسه تحقیقات هیوندای در سئول، میگوید این رویکرد تولید، توزیع و جریان سرمایه متمرکز در بازارها را به «فضای رسمی اقتصادی تحت مدیریت دولت» میکشاند.
به این ترتیب، پارک آبی یا مرکز خرید فقط یک امکان تفریحی نیست. هر کدام میتواند نقطهای باشد که در آن بخشی از ثروت شکلگرفته در اقتصاد غیررسمی، این بار در شبکهای رسمیتر خرج شود.
هشت میلیون نفر که جایی برای خرج کردن میخواهند
مسئله دیگر، تغییر ترکیب اقتصادی جامعه کرهشمالی است.
رودیگر فرانک، استاد اقتصاد و جامعه شرق آسیا در دانشگاه وین، از شکلگیری طبقه متوسطی حدود هشت میلیون نفره سخن میگوید که پسانداز دارد، اما گزینههای محدودی برای خرج کردن آن در اختیارش بوده است.
این انباشت پول برای حکومت فقط یک فرصت نیست؛ میتواند مسئله نیز باشد. اگر صاحبان پسانداز گزینه دیگری برای مصرف نداشته باشند، پول آنها ممکن است به سمت کالاهای ضروری حرکت کند و برای مثال قیمت برنج را بالا ببرد.
فرانک میگوید افزایش مصرف میتواند چند کار را همزمان انجام دهد: از شدت نارضایتی بکاهد، پول را از رقابت برای خرید کالاهای ضروری دور کند و از طریق تقاضای داخلی به رشد اقتصادی کمک برساند.
در این تصویر، سیاست تازه کیم یک معامله نانوشته دارد: بخشی از جامعه امکان بیشتری برای مصرف و تفریح پیدا میکند و حکومت در مقابل، بخشی از پول و فعالیت اقتصادی را که بیرون از شبکه سنتی آن رشد کرده بود، به فضای قابلکنترلتری میکشاند.
از ساحل وونسان تا فروشگاه حیوانات خانگی
نشانههای این تغییر اکنون در نقاط مختلف کشور دیده میشود. بررسی بیش از هزار و ۲۰۰ گزارش رسانههای دولتی کرهشمالی توسط رویترز نشان میدهد از سال ۲۰۲۲ اشاره به گردشگری، تفریح و زندگی فرهنگی افزایش یافته است.
مهمترین نمونه، منطقه گردشگری ساحلی وونسان کالماست که تابستان ۲۰۲۵ افتتاح شد. پنج هتل لوکس نیز در سامجیون در نزدیکی مرز چین افتتاح شدهاند و یک پیست اسکی، پارک آبی و باشگاه سوارکاری در مناطق دیگر در دست ساخت است.
سفارت چین در پیونگیانگ اعلام کرده وونسان کالما تنها در نیمه دوم سال ۲۰۲۵ بیش از ۳۰۰ هزار بازدیدکننده داخلی داشته است. حکومت همچنین در قالب برنامه توسعه مناطق، مجموعههایی شامل کتابخانه، رستوران و سینما میسازد و دستکم دو دوجین از این مجموعهها تکمیل شده یا در حال ساخت هستند.
پیونگیانگ ویترین اصلی این تغییر است. در یکی از مجتمعهای جدید شهر، ساکنان میتوانند کاپوچینو بنوشند و لوازم خانگی بخرند. کیم نیز در ماه آوریل همراه دخترش کیم جو آئه از یک فروشگاه تازه حیوانات خانگی بازدید کرد. در منطقه مسکونی دیگری، رسانههای دولتی از شهربازی، نمایندگی خودرو و رستورانی خبر دادهاند که از جمله همبرگر با جگر چرب غاز سرو میکند.
در مرکز خرید «ریوگیونگ گلدن پلازا» نیز نشان تجاری ساعتسازانی مانند رولکس و امگا و برند هواوی دیده شده است. البته امگا و هربلین به رویترز گفتهاند نمایندگی یا توزیعکننده رسمی در کرهشمالی ندارند و رولکس و هواوی اظهارنظر نکردهاند.
وقتی خرج کردن قابل ردیابی میشود
تحول فقط به مکان خرید محدود نیست؛ شیوه پرداخت نیز در حال تغییر است.تصاویر منتشرشده نشان میدهد کرهشمالیها از برنامههای پرداخت موبایلی شبیه نمونههای چینی استفاده میکنند. یکی از بازدیدکنندگان اخیر پیونگیانگ به رویترز گفته استفاده از پرداخت موبایلی را تقریباً همهجا و برای انواع خریدها مشاهده کرده است.
این تغییر یک پیامد دیگر نیز دارد. پرداخت نقدی در بازارهای غیررسمی، دید حکومت نسبت به جریان پول را محدود میکند؛ اما انتقال معاملات به فروشگاههای رسمی و شبکه پرداخت الکترونیکی امکان نظارت بیشتری بر هزینهکرد خصوصی فراهم میکند. کرهشمالی در سال ۲۰۲۳ قانونی تصویب کرد که بر اساس آن همه بانکها و فروشگاهها باید امکان پرداخت الکترونیکی را بپذیرند.
به این ترتیب، زیرساخت تازه مصرفی کرهشمالی فقط پول بیشتری وارد صندوق فروشگاهها نمیکند؛ بخشی از گردش اقتصادی را نیز از فضایی که دولت دید کمتری بر آن دارد، به شبکهای منتقل میکند که قابل مشاهدهتر و کنترلپذیرتر است.
پول این رونق از کجا آمده است؟
این تغییر در شرایطی رخ میدهد که کرهشمالی همچنان زیر تحریمهای سنگین سازمان ملل قرار دارد. با این حال، بانک مرکزی کرهجنوبی برآورد کرده اقتصاد این کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۳.۵ درصد رشد کرده است؛ سومین سال متوالی که رشد اقتصادی آن بالاتر از ۳ درصد قرار گرفته است.
پژوهشگران کرهجنوبی بخشی از منابع مالی تازه را به صادرات زغالسنگ و دیگر مواد معدنی، حضور نیروهای کرهشمالی در جنگ روسیه و اوکراین و درآمدهای حاصل از سرقت رمزارز نسبت میدهند. مؤسسه راهبرد امنیت ملی در سئول برآورد کرده کرهشمالی از مشارکت خود در جنگ روسیه و اوکراین از اوت ۲۰۲۳ تا دسامبر ۲۰۲۵ تا ۱۴.۴ میلیارد دلار درآمد کسب کرده است. مقامهای آمریکا و کشورهای دیگر نیز بارها هکرهای مورد حمایت دولت کرهشمالی را به سرقت رمزارز مرتبط دانستهاند.
بهبود وضعیت اقتصادی همچنین میتواند پیامد خارجی داشته باشد. تحلیلگران میگویند افزایش منابع مالی، نیاز پیونگیانگ به کاهش تحریمها را کمتر کرده و در نتیجه انگیزه آن برای بازگشت به مذاکرات هستهای با آمریکا نیز کاهش یافته است؛ در حالی که دونالد ترامپ از تمایل خود برای دیدار دوباره با کیم سخن گفته است.
رفاه برای همه نیست
با این حال، ویترین تازه پیونگیانگ را نمیتوان به کل کرهشمالی تعمیم داد.یانگ ایلچئول که پیش از خروج از کرهشمالی در پیونگیانگ راننده بوده، میگوید افرادی مانند او دسترسی چندانی به رستورانها و امکانات تفریحی تازه نداشتند. تلفن همراه در پایتخت فراگیر شده، اما به گفته او بسیاری از مردم همچنان به حکومت بیاعتمادند و ترجیح میدهند معاملات خود را نقدی انجام دهند.
بنابراین آنچه در کرهشمالی در حال شکلگیری است، نه کنار گذاشتن اقتصاد دولتی است و نه تبدیل ناگهانی کشور به یک جامعه مصرفی. حکومت در حال آزمودن راهی متفاوت برای کنار آمدن با واقعیتی است که طی سه دهه در حاشیه اقتصاد رسمی رشد کرده است: مردمی که تجارت کردهاند، پسانداز دارند و میخواهند پولشان را خرج کنند.
کیم به جای جنگ مستقیم با تمام این ثروت غیررسمی، برای آن فروشگاه، رستوران، تفریحگاه و شبکه پرداخت میسازد؛ توری که هم میتواند بخشی از نارضایتی یک طبقه برخوردارتر را مهار کند و هم پول آن را به زمین تحت کنترل حکومت بکشاند.اما رودیگر فرانک محدودیت این معامله را در یک جمله خلاصه میکند: «مصرف زمان میخرد؛ وفاداری را برای همیشه نمیخرد.»