اگر تنگه هرمز بسته شود، عربستان چه میکند؟ این سوال تا چند ماه پیش فقط یک احتمال بود اما حالا هر مسیری که ریاض برای رساندن نفتش به بازارهای جهانی انتخاب میکند، با یک مانع تازه روبهرو میشود.
نیویورکتایمز میگوید که عربستان، بزرگترین صادرکننده نفت جهان، از آغاز جنگ آمریکا با ایران چند بار مسیر صادرات خود را تغییر داده است. ابتدا، پس از بستهشدن تنگه هرمز که مسیر اصلی صادرات نفت این کشور بود، سراغ گزینه جایگزین رفت: انتقال نفت از طریق خطوط لوله به دریای سرخ.
اما این مسیر هم دوام زیادی نداشت.
وقتی مسیر جایگزین هم ناامن شد
پس از آنکه حوثیهای مورد حمایت ایران در یمن اعلام کردند دریای سرخ را برای کشتیرانی عربستان محاصره میکنند، ریاض مجبور شد مسیر دیگری پیدا کند. کشتیها حالا به سمت شمال حرکت میکنند تا از طریق خط لولهای در نزدیکی کانال سوئز، نفت را به مدیترانه برسانند.
اما این مسیر ارزان و سریع نیست. سفر نفتکشها به آسیا، جایی که بیشتر مشتریان عربستان قرار دارند، هفتهها طولانیتر شده و هزینه بیشتری روی دست صادرکنندگان میگذارد.
حالا حتی همین مسیر هم با افزایش خطر روبهرو شده است. عربستان در آستانه یک درگیری تمامعیار با حوثیها قرار گرفته و مقامهای سعودی گفتهاند پس از زخمیشدن ۷۳ غیرنظامی و حمله به تأسیسات انرژی در جنوب کشور، پاسخ خواهند داد.
به گفته پیتر سند، تحلیلگر حوزه کشتیرانی، اطمینانی که شرکتهای کشتیرانی پیش از تشدید اخیر تنشها درباره استفاده از دریای سرخ داشتند، «بهوضوح از بین رفته است».
صادرات نفت عربستان به کمترین سطح ۱۳ ساله رسید
این اتفاق در شرایطی رخ میدهد که صادرات نفت عربستان از قبل هم تحت فشار قرار گرفته بود.
بر اساس دادههای شرکت کپلر، صادرات نفت عربستان در ماه گذشته به تنها ۳.۲ میلیون بشکه در روز رسید؛ پایینترین سطح دستکم در ۱۳ سال گذشته.
در هفته اخیر نیز تنها دو محموله نفت عربستان از تنگه بابالمندب وارد دریای سرخ شدند.
نیویورکتایمز تاکید میکند اهمیت این اعداد را زمانی بهتر میتوان فهمید که قیمت نفت همزمان از مرز ۱۰۰ دلار عبور کرده است. افزایش حملات آمریکا و ایران و تشدید تنشها در منطقه، بازار جهانی نفت را بیش از پیش تحت فشار گذاشته است.
ایران اعلام کرده در واکنش به حملات آمریکا، به یک پایگاه آمریکایی در اردن موشک شلیک کرده و به دو ناوشکن نیروی دریایی آمریکا حمله کرده است. ارتش آمریکا نیز گفته حملاتش پنج نفتکش ایرانی را منهدم کرده است.
در چنین شرایطی، مسئله دیگر فقط چند حمله پراکنده به کشتیها نیست؛ مسئله این است که محدوده خطر در حال گسترش است.
شیوع درگیری در دریای سرخ
دیمیتریس مانیاتیس، بنیانگذار یک مؤسسه ریسک دریایی، میگوید نگرانی اصلی کشتیرانی تجاری فقط تعداد حملات نیست، بلکه گسترش جغرافیای حملات و تغییر معیارهای هدفگیری است.
درگیریها در یمن نیز از هفته گذشته شدت گرفته است. حوثیها تلاش کردهاند مناطقی را در اختیار بگیرند که میتواند کنترل بیشتری بر مسیرهای کشتیرانی دریای سرخ به آنها بدهد.
از ۲۰ ژوئیه، زمانی که حوثیها محاصره کشتیهای مرتبط با عربستان در دریای سرخ را اعلام کردند، دستکم هفت حمله به کشتیهایی که به بنادر عربستان میرفتند یا از آنجا خارج میشدند، به این گروه نسبت داده شده است.
حتی یک نفتکش سعودی در اواخر اوت در بخش مرکزی دریای سرخ هدف حمله قرار گرفت؛ منطقهای که تا پیش از آن، یکی از امنترین گزینهها برای دور زدن بابالمندب محسوب میشد.
یعنی خطر دیگر فقط در آبهای جنوبی نزدیک یمن متمرکز نیست و حالا به بخشهای شمالیتر دریای سرخ هم رسیده است.
ضربهای که فقط به عربستان نمیرسد
کشتیهایی که ارتباطی با عربستان ندارند همچنان از بابالمندب عبور میکنند، اما تعدادشان کاهش یافته است. در ماه اوت، میانگین عبور کشتیها از این تنگه به ۳۵ فروند در روز رسید؛ پایینترین میزان از ژوئیه ۲۰۲۵.
با این حال، حتی لازم نیست بابالمندب رسماً بسته شود تا اقتصاد جهانی آسیب ببیند.
از اواخر ۲۰۲۳ و آغاز حملات حوثیها، بسیاری از شرکتهای بزرگ کشتیرانی برای کاهش خطر، دریای سرخ را کنار گذاشته و مسیر طولانیتری را از اطراف دماغه امید نیک در جنوب آفریقا انتخاب کردهاند؛ مسیری که زمان و هزینه حملونقل را افزایش میدهد.
بورجو اوزچلیک، پژوهشگر ارشد مؤسسه سلطنتی خدمات متحد، میگوید برای ایجاد یک اثر اقتصادی ماندگار، لازم نیست بابالمندب واقعاً بسته شود.
جنگ ایران، معادله عربستان را تغییر داده است
درگیری عربستان و حوثیها در یمن از سال ۲۰۱۴ ادامه داشته، اما جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، یک متغیر خطرناک جدید به این معادله اضافه کرده است.
به گفته اوزچلیک، حوثیها اهداف سیاسی خودشان را دارند، اما حمله به عربستان همزمان با راهبرد گستردهتر ایران برای فشار بر زنجیرههای تأمین جهانی قرار میگیرد.
فواز جرگس، استاد مدرسه اقتصاد لندن، معتقد است حوثیها جنگ ایران را «فرصتی طلایی» برای تغییر توازن قدرت با عربستان در یمن میبینند.
او میگوید ایران بهطور مستقیم و غیرمستقیم از اقدامات حوثیها منتفع میشود و هشدار میدهد که یک جنگ تمامعیار میتواند پیامدهای بزرگی برای عرضه جهانی انرژی داشته باشد.
پس مسئله فقط این نیست که عربستان نفتش را از کدام مسیر صادر کند. وقتی هرمز، دریای سرخ و بابالمندب همزمان تحت فشار قرار میگیرند، سؤال بزرگتر این است: اگر مسیرهای نفت و تجارت یکییکی ناامن شوند، قیمت انرژی و هزینه کالاها در سراسر جهان تا کجا بالا خواهد رفت؟