جنگ ایران و حملات حوثیها جریان سرمایهی سعودی را مختل کرده و آیندهی برنامه چشمانداز ۲۰۳۰ و شرکای جهانی ریاض را زیر فشار گذاشته است.
به گزارش زومان، فورچون در تحلیلی مینویسد: در مسیر غرب پاریس، حومههای ثروتمند به شهرکهای آرام محل سکونت مسافران روزانه میرسند. دو نقطه روی نقشه، یکی از حیرتانگیزترین مسیرهای انتقال ثروت در جهان را به نمایش میگذارند که مبدا آن عربستان سعودی است. در فاصلهی حدود ۲۲٫۵ کیلومتری پایتخت فرانسه، کاخ لویی چهاردهم قرار دارد که نسخهای بسیار شبیه به کاخ واقعی ورسای در همان حوالی بهشمار میرود. محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، سال ۲۰۱۵ کاخ لویی چهاردهم را به بهای ۳۰۰ میلیون دلار خرید.
با حرکت بهسمت شمال، به شهر کوچک سرژی میرسیم؛ جایی که محمد بن سلمان در ماه اوت قراردادی ۶ میلیارد یورویی برای ساخت سه پارک موضوعی، بلوکهای آپارتمانی، هتلها و ارتقای زیرساختها امضا کرد. طبق گزارش این مجله ژان پل ژاندون، رئیس منطقه، در یک عصر بارانی ماه اکتبر گفت: «هدف پروژه، دمیدن حیاتی تازه در کالبد منطقه است». ژاندون افزود که سرژی بدون قرارداد سعودی با چشمانداز ضعیفی برای رشد روبهرو بود.
سرژی تنها شهری نیست که به منابع مالی هزاران کیلومتر دورتر متوسل شده و دلیل روشنی نیز برای چنین اشتیاقی وجود دارد. ذخیرهی پول عربستان طی یک دهه ظاهرا پایانی نداشت. ورود مستمر درآمد حاصل از ذخایر عظیم نفت باعث شد داراییهای صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان (PIF) که محمد بن سلمان ریاست آن را بر عهده دارد، از سال ۲۰۱۵ تاکنون ۶۰۰ درصد افزایش یابد و از ۹۰۰ میلیارد دلار فراتر برود. PIF همزمان با ساخت مجموعههای عظیم گردشگری، ورزشگاهها و مراکز سرگرمی در داخل عربستان، برای فوتبال، غولهای فناوری، لوسید سازندهی خودروهای برقی کالیفرنیا، فرودگاه هیترو لندن و سرمایهگذاریهای متعدد دیگر پول خرج کرده است.
محرک اصلی هزینهها، برنامهی شاخص «چشمانداز ۲۰۳۰» بود؛ راهبرد ویژهی محمد بن سلمان برای متحولکردن عربستان از راه پایاندادن به وابستگی شدید کشور به نفت. هیچ سرمایهگذاری بیش از حد بزرگ یا پرهزینه به نظر نمیرسید و هزینهکرد عظیم، خود بخشی از هدف بود تا عربستان را به بازیگری بزرگ در فناوری، هوش مصنوعی، سرگرمی و حوزههای دیگر تبدیل کند. میزبانی نمایشگاه جهانی ششماهه در ریاض طی سال ۲۰۳۰ و جام جهانی فوتبال ۲۰۳۴ هر دو در زمرهی برنامههایی قرار گرفتند که از نگاه حکومت باید حتما اجرا میشدند.
جنگ و پایان وفور مالی
فورچون میگوید که این ذخیرهی عظیم پول اکنون ممکن است رو به پایان باشد و پرزرقوبرقترین نقشههای عربستان برای بازسازی اقتصادش را نیز با خود متوقف کند. پس از یک دهه هزینهکرد شتابزده، جنگ ایران و حملات حوثیها جاهطلبیهای محمد بن سلمان را زیر ضرب بردهاند. شرکای تجاری و دیگر اتباع خارجی، از جمله میلیونها بازدیدکنندهای که عربستان حضورشان را نشانهی تحول خود میدانست، نگران شدهاند. مقامهای سعودی بیش از گذشته بیم دارند که کسبوکارها بهجای پذیرش خطر فعالیت در کشوری درگیر جنگ، شرکای دیگری پیدا کنند.
ذخیرهی عظیم پول اکنون ممکن است رو به پایان باشد و پرزرقوبرقترین نقشههای عربستان را نیز متوقف کند
پیامد چنین تغییری حتی پس از بازگشت صلح نیز ادامه خواهد یافت و تنها ۳۶ میلیون شهروند سعودی را درگیر نمیکند. تجارت جهانی و بهخصوص آمریکا، بزرگترین مقصد سرمایهگذاری عربستان، نیز فشار آن را احساس خواهند کرد. کسبوکارها برای یافتن منابعی به عمق سرمایهی PIF با دشواری فراوانی روبهرو میشوند؛ صندوق ثروت ملی امارات متحدهی عربی که جایگزینی بدیهی به نظر میرسید، خود زیر فشار جنگ قرار گرفته است. شورای روابط خارجی در ماه مه هشدار داد: «هیچ منبع سرمایهی آشکار و هماندازهای در انتظار ورود به میدان نیست».
از موسیقی ممنوع تا «بهشت زنان»: عربستانی که تغییر کرد
موفقیت «چشمانداز ۲۰۳۰» به خروج عربستان از انزوا و تثبیت نفوذ جهانی آن وابسته بود. هنگامی که محمد بن سلمان سال ۲۰۱۵ برنامه را رونمایی کرد، منطق پشت آن روشن به نظر میرسید؛ ۷۱ درصد سعودیها کمتر از ۳۵ سال داشتند و میلیونها شغل دیگر، از جمله برای زنانی که سرانجام اجازهی رانندگی یافته بودند، مورد نیاز بود. گردشگری، سرگرمی و ورزش باید به بخشهایی کاملا تازه تبدیل میشدند تا وابستگی به نفت کاهش یابد. هدف دیگر جلوگیری از خروج سالانهی حدود یک میلیارد دلار بهدست سعودیهای محروم از تفریح بود که برای سینمارفتن و تجربهی رستورانهای خوب به خارج سفر میکردند.
این مجله در ادامه مینویسد: یک دهه پس از آغاز حکمرانی محمد بن سلمان، عربستان همچنان حکومتی خودکامه دارد که حتی منتقدان ملایم را به حبسهای طولانی محکوم میکند و افراد مرتکب جرایم غیرخشونتآمیز را مرتبا به اعدام میسپارد. حتی اگر رؤیاهای ولیعهد برای «چشمانداز ۲۰۳۰» ناکام بمانند، تسلط شخصی او همچنان محکم خواهد بود. با وجود چنین وضعی، مشاهدهی تحول عربستان از نزدیک تجربهای شگفتآور بهشمار میرود.
سال ۲۰۱۷، یک مشاور تجاری در لابی هتل با حیرت به بلندگویی خیره شده بود که موسیقی آرام پخش میکرد؛ پدیدهای که تا آن زمان بر پایهی قواعد اسلامی عربستان ممنوع بود. تا سال ۲۰۲۱، هزاران نفر در کنسرتهای زنده حاضر میشدند و دهها پردیس سینمایی AMC آغاز به کار کرده بودند تا ممنوعیت ۳۵ سالهی سینما پایان یابد. در نخستین مسابقهی فرمول ۱ جده در سال ۲۰۲۱، رقصندگانی با لباسهای چسبان صورتی تند همراه با اجرای بسیار بلند دیجیها روی صحنه میرقصیدند.
منیره الدایود، مدیر کنفرانسها و نمایشگاههای ریاض، سال ۲۰۲۴ دربارهی علت بازگشت به وطن پس از ۲۳ سال زندگی در آمریکا توضیحی داد که احتمالا یک دهه قبل بسیاری را مبهوت میکرد. الدایود، گفت: «عربستان سعودی اکنون برای من بهعنوان یک زن بهترین محل زندگی است. عربستان بهشت است». به عقیده فورچون اظهارات او میزان تغییرات اجتماعی رخداده زیر چتر «چشمانداز ۲۰۳۰» را نشان میداد.
۶۰ درصد درآمد دولت هنوز از نفت میآید
عربستان با وجود همهی جاهطلبیهای «چشمانداز ۲۰۳۰» هنوز بهشدت به نفت وابسته مانده است. تولید نفت کاملا در اختیار آرامکوی دولتی قرار دارد و محمد بن سلمان نیز بر راهبرد آن نظارت میکند. نفت همچنان ۶۰ درصد درآمد مالی دولت را تشکیل میدهد و میلیاردها دلار از درآمد آن برای تامین هزینهی پروژههای «چشمانداز ۲۰۳۰» به PIF انتقال یافته است. هلیما کرافت، رئیس جهانی راهبرد کالا در آربیسی کپیتال مارکتس (RBC Capital Markets)، گفت: «نفت عامل امکانپذیرشدن همهچیز است».
RBC Capital Markets بازوی بانکداری سرمایهگذاری و بازارهای سرمایهٔ بانک سلطنتی کانادا (Royal Bank of Canada) است. این شرکت به کسبوکارها و نهادهای مالی در زمینههایی مانند تأمین مالی، معاملات و ادغام شرکتها مشاوره میدهد.
نفت همچنان ۶۰ درصد درآمد مالی دولت را تشکیل میدهد
نفت در زمان جنگ به نقطهی آسیبپذیری نیز تبدیل میشود. جهش شدید قیمت نفت، سود سهماههی سوم آرامکو را ۹ درصد افزایش داد، اما آثار زیانبار جنگ در داخل عربستان اندکی پس از بمباران ایران بهدست آمریکا و اسرائیل در فوریه آشکار شد. ایران تنگهی هرمز را روی محمولههای حیاتی نفت بست و عربستان ناچار شد صادرات روزانهی خود را چند میلیون بشکه کاهش دهد یا نفت را از مسیر زمینی به بندرش در دریای سرخ منتقل کند. رویدادهای پرزرقوبرق «چشمانداز ۲۰۳۰» که برای جذب استعدادهای جهانی و گردشگران تدارک دیده شده بودند، کنار گذاشته شدند.
PIF در ماه مه سرمایهگذاری ۵ میلیارد دلاری خود در لیو گلف(LIV Golf) را لغو کرد و تلاش برای خرید تور پیجیای(PGA) و عقد قرارداد با بازیکنان برتر را کنار گذاشت. یک مسابقهی بینالمللی تنیس به زمان دیگری منتقل شد، جشنوارهی فیلم جده به تعویق افتاد و مسابقهی فرمول ۱ شهر نیز لغو شد. سرمایهگذاری مستقیم خارجی در عربستان طی سهماههی دوم ۱۸ درصد سقوط کرد و حکومت پیشبینی میکند اقتصاد کشور در سال ۲۰۲۶ با افت ۳٫۶ درصدی روبهرو شود؛ شدیدترین کاهش از زمان همهگیری. کسری بودجهی مورد انتظار نیز پس از کاهش صادرات نفت به ۵۱ میلیارد دلار میرسد.
Golf (لیو گلف) تور حرفهای گلفی است که در سال ۲۰۲۲ آغاز شد و با حمایت مالی صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان شکل گرفت. تور پیجیای (PGA Tour) مجموعهای از مسابقات حرفهای گلف مردان است که عمدتاً در آمریکای شمالی برگزار میشود.
ارقام کلیدی پیشبینی اقتصادی عربستان را میتوان در جدول زیر دید.
شاخص | مقدار | توضیح |
|---|---|---|
کاهش تولید ناخالص داخلی عربستان در سال ۲۰۲۶ | ۳٫۶ درصد | شدیدترین افت از زمان همهگیری |
کسری بودجهی مورد انتظار | ۵۱ میلیارد دلار | پس از کاهش صادرات نفت |
منبع ارقام، وزارت دارایی عربستان است. مونیکا مالک، اقتصاددان ارشد بانک تجاری ابوظبی، گفت: «بخش بزرگی از سرمایهگذاری در حاشیه خواهد ماند و برای مشاهدهی نشانههای بیشتری از ثبات صبر خواهد کرد». ریاض همزمان در حال بستن کیف پول خود بود. PIF تصمیم گرفت سهم سرمایهگذاریهای خارجی را از ۳۰ درصد در سال ۲۰۲۰ به ۲۰ درصد محدود کند و از مشارکت برنامهریزیشدهی ۲۰۰ میلیون دلاری با اپرای متروپولیتن نیویورک عقب نشست.
صرفهجویی برای مدتی اقدامی محدود به نظر میرسید، زیرا PIF به هزینهکرد و بهخصوص سرمایهگذاری در آمریکا ادامه داد. صندوق سعودی در ماه آوریل ۱۰ میلیارد دلار به ادغام پارامونت و برادران وارنر تزریق کرد، در ژوئن سهامی به ارزش ۲۶٫۳ میلیون دلار از اسپیسایکس خرید و ماه اوت تصاحب ۵۵ میلیارد دلاری الکترونیک آرتس، غول بازیسازی سیلیکونولی، را تکمیل کرد. مجموعهی اقدامات چنین القا میکرد که رونق پول سعودی تحت هر شرایطی ادامه خواهد یافت. کرافت، دربارهی برداشت کسبوکارهای تشنهی سرمایه گفت: «آنها تصور میکردند با یک دستگاه خودپرداز آسان روبهرو هستند».
روزی که موشک به دروازهی «چشمانداز ۲۰۳۰» خورد
طبق گزارش فورچون نادرستی چنین باوری در یک بعدازظهر گرم ماه اکتبر بهشکلی تکاندهنده آشکار شد. حوثیهای یمن یک موشک بالستیک به فرودگاه بینالمللی ریاض، از پروژههای محوری «چشمانداز ۲۰۳۰»، شلیک کردند که بلافاصله ۱۲ نفر را کشت. موشک دوم روز بعد به فرودگاه اصابت کرد، فعالیت آن را متوقف ساخت و هزاران نفر را سرگردان گذاشت. چند روز بعد نیز موشکی به مقر آرامکو برخورد کرد و بزرگترین مجموعهی نفتی جهان ناچار شد پردیس وسیع خود را تخلیه کند.
شورشیان حوثی یک موشک بالستیک به فرودگاه بینالمللی ریاض شلیک کردند که بلافاصله ۱۲ نفر را کشت
تا اواخر اکتبر، PIF کنفرانس پرچمدار تجاری کشور با نام ابتکار سرمایهگذاری آینده یا FII را لغو کرده بود. مشخص شد شمار اندکی از مدیران صندوقهای پوشش ریسک والاستریت یا مدیران ارشد کسبوکارها حاضرند خطر سفر به رویدادی موسوم به داووس صحرا را بپذیرند. دفتر آرامکو در ریاض نیز روز ۸ نوامبر هدف حمله قرار گرفت. PIF که از حملات پیدرپی آسیب دیده بود، ساخت پنج ورزشگاه چندمیلیارد دلاری وعدهدادهشده برای جام جهانی ۲۰۳۴ را کنار گذاشت.
وقتی «دستگاه خودپرداز» سعودی خالی میشود
کرافت، دربارهی اولویتهای آیندهی ریاض حتی در صورت بازگشت صلح گفت: «آنها تمرکز بسیار زیادی بر شهروندان خود و نیازهای زیرساختی خودشان خواهند داشت». سرمایهگذارانی که سالها به صندوقهای ثروت ملی انباشته از پول در خلیج فارس عادت کردهاند، با سازگاری دشواری روبهرو خواهند شد. مدیران آمریکایی در PIF خریدار آمادهای برای استارتاپها و طرحهای توسعهی خود پیدا کرده بودند. ورود به عرضهی عمومی سهام اسپیسایکس، ارزش داراییهای آمریکایی PIF را سه برابر کرد و به ۳۸٫۹ میلیارد دلار رساند.
سعودیها در یک دههی گذشته میلیاردها دلار به استارتاپهای سیلیکونولی تزریق کردهاند. سرمایهگذاری ۳٫۵ میلیارد دلاری PIF در اوبر طی سال ۲۰۱۶ به رشد جهانی آن کمک کرد، یک کرسی هیئتمدیره در اختیار صندوق گذاشت و پیوند نزدیکش با غولهای فناوری را استحکام بخشید. جنگ ایران میتواند تمام معادلات را تغییر دهد، زیرا بمبها به خطوط لوله و پالایشگاههای نفت عربستان برخورد میکنند. کرافت، گفت: «پول کمتری باقی خواهد ماند تا صندوقهای ثروت ملی چکهای بزرگ برای مدیران دارایی و صندوقهای پوشش ریسک خارجی صادر کنند».
پول کمتری باقی خواهد ماند تا صندوقهای ثروت ملی چکهای بزرگ برای مدیران دارایی خارجی صادر کنند
عبدالعزیز بن سلمان، وزیر انرژی و برادر ناتنی محمد بن سلمان، در ماه اکتبر کوشید بازارهای نگران را آرام کند. عبدالعزیز بن سلمان، وزیر انرژی عربستان، خطاب به نمایندگان صنعت گفت: «واژهی ترس در فرهنگ لغت سعودی وجود ندارد». کسبوکارهای خارجی پس از حملات فرودگاه بهمراتب کمتر از مقامهای سعودی بیخیال ماندهاند. جیمز ریو که تا ژانویهی گذشته مدیر ارشد PIF در ریاض بود، گفت: «اگر سرمایهگذاری بالقوه باشید که به یک پروژهی «چشمانداز ۲۰۳۰» نگاه میکند و ببینید دروازهی اصلی هدف حمله قرار گرفته، خواهید گفت خب، در سنگاپور یا سوئد سرمایهگذاری میکنم».
در جریان پرواز بر فراز میدان نفتی شیبهی آرامکو در سال ۲۰۱۷، وسعت منطقه با دکلها و خطوط لولهای که تا خلیج فارس امتداد داشتند، حیرتانگیز به نظر میرسید. خالد الجامع، مدیر میدان شیبه، گفت: «ما از جهان جدا افتادهایم». جنگ نشان داد که احساس انزوا توهمی بیش نبوده است. حوثیها در ماه اکتبر پهپادی را از فاصلهی ۹۶۶ کیلومتری بهسوی شیبه فرستادند که پیش از سرنگونی بهدست سامانههای پدافند هوایی عربستان، دو کارگر نفتی را کشت.
سرژی آرام است، ریاض نه
سرژی در حومهی پاریس با چنین خطرهایی مواجه نیست. ساکنان محلی در یک عصر بارانی ماه اکتبر گرد هم آمدند تا دربارهی حمایت از پروژههای PIF گفتوگو کنند و نگرانیهای خود را پیرامون ترافیک، آلودگی و اجارهبهای متورم به زبان آوردند. نگرانی عربستان ماهیتی بنیادیتر دارد و به سرنوشت برنامهی بزرگ محمد بن سلمان برای کشورش بازمیگردد. پرسش اصلی حالا آن است که آیا «چشمانداز ۲۰۳۰» میتواند پس از جنگ، حملات و محدودشدن منابع مالی همچنان در مسیر تعیینشده باقی بماند.
نظر شما دربارهی آیندهی «چشمانداز ۲۰۳۰» و سرمایهگذاریهای خارجی عربستان چیست؟