پولی که از دستگاه‌های پوز می‌کشیم به جیب که می‌رود؟

حقوق یا پولی که اول ماه می‌نشیند توی حساب، چند ساعت دوام می‌آورد؟ برای بیشتر ما ماجرا مثل یک تردستی سریع است‌که خیلی زود پولمان غیب می شود؛ پیامک واریز می‌آید، چند تا قسط کسر می‌شود، پلتفرم های اعتباری شارژ می‌شود، خرید از سوپرمارکت با دستگاه پوز انجام می‌گیرد و قبل از تمام شدن روز، موجودی از نصف هم شاید کمتر می‌شود. حس می‌کنیم پولمان ناپدید شده، اما این اتفاق را زاویه دید شما می گوید، اما در سیستم بانکی هیچ‌وقت پول غیب نمی‌شود؛ فقط از جیب یک بازنده کنده می‌شود و مستقیم می‌رود توی حساب یک برنده قوی‌تر. داده‌های تراز مالی مهر ۱۴۰۵ شاپرک پشت پرده همین تردستی روزمره را نشان می‌دهد: نقشه‌ای دقیق از اینکه کدام بانک‌ها برنده‌اند.

روایت ساده ماجرا این است: اگر کارت شما برای بانکی باشد که پوز مغازه به آن وصل نیست، بانک شما باید تا پایان شب معادل ریالی آن خرید را نقداً به بانک متصل به پوز پس بدهد. در مهر ۱۴۰۵، این جابه‌جایی به یک گسل عمیق تبدیل شده است؛ شکافی که نشان می‌دهد چرا بعضی شعب همیشه بی‌پول و کلافه‌اند و بعضی دیگر بی‌نیاز از جذب سپرده، روی کوهی از پول مجانی نشسته‌اند.

به گزارش زومان، بانک ملی سال‌هاست که نقش حساب پیش‌فرض نصف مردم ایران را بازی می‌کند؛ جایی که حقوق کارمندان، بازنشستگان و یارانه‌ها در آن واریز می‌شود. سال گذشته حتی بانک ورشکسته آینده هم با تمام سپرده‌هایش با بانک ملی ادغام شد تا جان بگیرد. اما خروجی مهرماه شبیه یک شوخی تلخ است: تراز مالی بانک ملی به منفی ۲۴۲ همت رسیده است. این عدد یعنی در طول یک ماه، ۲۴۲ هزار میلیارد تومان پولی که مردم با کارت ملی خرج کرده‌اند، از حساب‌های این بانک فرار کرده و وارد دستگاه‌های پوز بانک‌های دیگر شده است.

چرا؟ چون احتمالا کاسبان کمترب دخلشان را به حساب بانک ملی وصل کرده‌اند. مشتری به محض اینکه پیامک حقوق را می‌بیند، پول را با دو لمس به کارت‌های دم‌دستی‌تر منتقل می‌کند یا پای پوز خرجش می‌کند. بانک ملی مانده و صدها همت بدهی شبانه در اتاق پایاپای؛ پولی که باید برای تسویه‌اش به بانک مرکزی رجوع کند یا به استقراض‌های سنگین با بهره‌های بالا تن بدهد. بانکی که برای یک وام ۵۰ میلیونی، سه ضامن رسمی و دو ماه دوندگی در شعبه می‌خواهد، خودش در تله مالی گیر افتاده است.

در نقطه مقابل ، بانک ملت ایستاده است؛ برنده مطلق بازی پول در ایران. ملت توانسته تراز خالص شاپرک خود را به مثبت ۱۹۷ همت برساند. یعنی در همان یک ماه، ۱۹۷ هزار میلیارد تومان پول نقد بیشتر از آنچه کاربری خرج کرده، از حساب سایر بانک‌ها سرازیر شده داخل حساب‌های جاری متصل به پوزهای بانک ملت.

این حجم پول برای بانک ملت حکم طلا را دارد، چون سودش صفر درصد است. این بانک برای جمع کردن ۱۹۷ همت، به هیچ سپرده‌گذاری سود ۲۵ یا ۳۰ درصدی نداده است؛ پول حاصل از نان، بنزین و خریدهای آنلاین مردم، خودبه‌خود توی حساب اصناف در بانک ملت رسوب کرده است. ملت همین پول مفت را برمی‌دارد و با نرخ سود که به تازگی سقفش ۳۴ درصد شده در بازار بین‌بانکی به بانک‌های بدهکاری مثل ملی قرض می‌دهد. تجارتی بی‌نقص که سوختش از کارت کشیدن‌ها مردم تامین می‌شود.

ماجرای بانک سامان و نئوبانک‌های شیک امروزی از همه جالب‌تر است. سامان در جذب کاربر غوغا کرده؛ اپلیکیشن سریع، افتتاح حساب نیمه‌شب بدون کاغذبازی و کارت‌های رنگی که توی جیب اکثر نسل زدی‌ها هست. اما نتیجه تراز پولی سامان در مهر ۱۴۰۵ چه شد؟ منفی ۷۷.۸ همت! سامان رکورددار کسری نقدینگی در میان بانک‌های خصوصی شده است.

دلیلش ساده و بی‌رحمانه است: سامان کارتِ خرج کردن شده، نه حسابِ دخل گرفتن. ما با کارت‌های تر و تمیزمان قهوه می‌خریم و اسنپ می‌گیریم، اما پذیرنده آن طرف میز حسابش با احتمال بیشتر در بانک ملت است. به عبارت دیگر سامان اعتماد را خریده، اما هزینه سنگین تسویه بین‌بانکی این پول‌ها را می‌دهد. در سمت دیگر هم بانک سپه و قرض‌الحسنه مهر ایران قرار دارند؛ بانک‌هایی با میلیون‌ها تراکنش خرد مثل خرید نان یا وام‌های کوچک که روی هم بیش از ۱۱۶ همت تراز منفی ثبت کرده‌اند، چون پول وام‌ها بلافاصله در بازار خرج تسویه‌حساب با دیگران می‌شود.

کارت‌هایی که هر روز دستمان می‌گیریم، خطوط نامرئی انتقال نقدینگی‌اند که تعیین می‌کنند کدام بانک برای یک وام خرد از شما تحقیر بخواهد و کدام غول اقتصادی با پول خرید روزمره شما به ثروت‌های بیشتری برسد.