ماندگاری اثر یارانه نقدی در خرید گوشت و لبنیات؛ تجربه حذف دلار ۴۲۰۰ در تهران
یک پژوهش نشان میدهد پس از حذف ارز ترجیحی، نابرابری مصرف در کل افزایش نیافت، اما گوشت و لبنیات در سبد فقرا کمرنگتر شد.
به گزارش زومان، ماجرای یارانهها و حذف آنها برای جامعه ایران به داستانی تقریبا تکراری تبدیل شده است؛ سیاستگذار از آثار منفی یارانهها میگوید، سپس آن را حذف میکند و در عوض یارانه نقدی میپردازد و وعده میدهد که این یارانه میتواند تمام افزایش هزینهها را جبران کند.
یک بار در بهار ۱۴۰۱ قیمت ارز ترجیحی برای واردات کالاهای اساسی افزایش یافت و دولت یارانه ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار تومانی پرداخت کرد، یک بار هم در دی ماه ۱۴۰۴ که ارز ترجیحی به کلی حذف شد و کالابرگ جای آن را گرفت.
اما در عمل این یارانهها چقدر توانستند موثر باشند؟
پژوهشی تازه در فصلنامه پژوهشهای اقتصادی ایران، با بررسی فروش یک فروشگاه زنجیرهای بزرگ در ۱۶ منطقه تهران، به پاسخ جالبی رسیده است: در مجموع، نابرابری مصرف به طور معناداری افزایش نیافت؛ اما وقتی پای بعضی اقلام غذایی به میان آمد، تصویر تغییر میکند.
یارانه نقدی، ضربهگیر شوک قیمتها شد
در اردیبهشت ۱۴۰۱، دولت سیاستی را کنار گذاشت که از سال ۱۳۹۷ برای ارزان نگه داشتن کالاهای اساسی اجرا میشد. با حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی، قیمت برخی کالاها، از جمله روغن، گوشت و لبنیات، افزایش یافت. در خرداد همان سال نیز تورم ماهانه به سطحی بیسابقه در دهه قبل رسید.
دولت برای جبران بخشی از فشار، یارانه نقدی را افزایش داد. پرداخت ماهانه که پیشتر برای بسیاری از خانوارها حدود ۹۵ هزار تومان بود، به ازای هر نفر برای سه دهک اول به ۴۰۰ هزار تومان و برای دهکهای چهارم تا نهم به ۳۰۰ هزار تومان رسید.
در نتیجه، دو اتفاق همزمان افتاد: قیمت برخی کالاها بالا رفت و پول بیشتری به حساب خانوارها واریز شد. برای فهم اثر نهایی این سیاست، بنابراین نمیشد فقط به افزایش قیمتها نگاه کرد؛ باید دید مردم در عمل چقدر خرید کردند.
نابرابری مصرف کل افزایش نیافت
دو پژوهشگر برای بررسی این موضوع، سراغ دادههای واقعی فروش یک فروشگاه زنجیرهای بزرگ رفتند. آنها فروش روزانه شعب این فروشگاه را در ۱۶ منطقه تهران بررسی کردند؛ مناطقی با سطوح درآمدی متفاوت. این فروشگاه حدود ۱۰ درصد از خریدهای خردهفروشی تهران را پوشش میداد و قیمت کالاها در شعب مختلف آن یکسان بود.
نتیجه بررسی روشن بود: پس از حذف ارز ترجیحی و افزایش یارانه نقدی، نابرابری مصرف میان مناطق بررسیشده تهران افزایش خاصی نداشت. به بیان ساده، فاصله مصرف مناطق پردرآمد و کمدرآمد در مجموع بیشتر نشد؛ نتیجهای که نشان میدهد احتمالا بخشی از فشار قیمتها از طریق یارانه نقدی جبران شده است.
اما وقتی پژوهشگران بهجای مجموع خریدها، گروههای کالایی را جداگانه بررسی کردند، تصویر تغییر کرد.
ممکن است مخارج کل دو منطقه تغییر مشابهی داشته باشد، اما ساکنان یکی همچنان گوشت و لبنیات بخرند و ساکنان دیگری ناچار شوند از این اقلام کمتر مصرف کنند و اقلام دیگر را جایگزین کنند.
شکاف سفرهها؛ از گوشت تا لبنیات
وقتی پژوهشگران قفسهها را جدا کردند، تصویر عوض شد. گوشت، لبنیات و تخممرغ داستان دیگری داشتند.
در یک تا دو هفتهی اول، شکاف حتی کمتر شد. یعنی خرید محلههای کمدرآمد تندتر از محلههای مرفه بالا رفت. به گمان پژوهشگران، دلیلش میتواند هیجان و احتیاط باشد. یارانه رسیده بود، قیمتها در حال تغییر بود و خانوارها شاید زودتر از موعد انبار کردند.
بعد هیجان فروکش کرد. از هفتهی سوم تا ششم (یعنی حدود یک تا یک و نیم ماه پس از پرداخت یارانه)، چرخش ایجاد شد و فاصلهی خرید گوشت، لبنیات و تخممرغ بین محلههای پردرآمد و کمدرآمد بیشتر شد.
چرا؟ چون این کالاها قیمتشان بالا رفت و یارانه آن را کامل جبران نکرد. رشد خرید محلههای کمدرآمد در همین قفسهها از محلههای مرفه عقب ماند.
این تفاوت نشان میدهد که بررسی مجموع مخارج بهتنهایی نمیتواند همه پیامدهای سیاست را آشکار کند. ممکن است نابرابری در کل مصرف ثابت بماند، اما مصرف برخی اقلام غذایی در مناطق کمدرآمد نسبت به مناطق پردرآمد کاهش بیشتری پیدا کند.
اثر یارانهها ماندگار بود یا فقط چند هفته دوام آورد؟
نکته دیگر، تغییرات هفتههای نخست بود. در یکی دو هفته اول پس از اجرای سیاست، نابرابری مصرف در برخی گروهها، از جمله گوشت و لبنیات، موقتاً کاهش یافت. پژوهشگران احتمال میدهند خانوارها پس از دریافت یارانه، خرید برخی کالاهای قابل نگهداری را افزایش داده باشند؛ اما دادهها این توضیح را بهطور قطعی تأیید نمیکنند. در هفتههای بعد، نابرابری مصرف گوشت و لبنیات دوباره افزایش یافت.
در مجموع، این پژوهش نشان میدهد که یارانه نقدی ممکن است به حفظ سطح کلی مصرف کمک کند، اما لزوماً برای جبران افزایش قیمت همه کالاهای اساسی کافی نیست. خانوارهای کمدرآمد شاید در هفتههای نخست پس از دریافت یارانه بتوانند خرید گوشت، تخممرغ و لبنیات را حفظ کنند، اما با گذشت زمان و افزایش هزینهها، قدرت خرید این کالاها را از دست میدهند. در مقابل، خانوارهای پردرآمد توان بیشتری برای حفظ الگوی مصرف خود دارند.
در نتیجه این پژوهش نشان میدهد که اثر یارانههای نقدی کوتاهمدت است و حذف ارز ترجیحی در میانمدت نابرابری را در تامین برخی از کالاهای اساسی سبد مصرفی بیشتر میکند.
به نظر شما یارانههایی مثل کالابرگ که دولت پرداخت کرد، تا چه مدت توانستند موثر باشند؟