افزایش نرخ سوم در دو مرحله، مصرف را پایین آورد؛ اما مهم‌تر از کاهش مصرف، جلوی بزرگ‌تر شدن شکاف تولید و تقاضا را گرفت.
به گزارش زومان، در یک سال گذشته دولت دو بار قیمت بنزین را افزایش داد؛ آذر ۱۴۰۴ نرخ جایگاه‌ها را از ۳ هزار تومان به ۵ هزار تومان رساند و شهریور امسال از ۵ به ۱۰ هزار تومان. هدف روشن بود: بار هزینه‌ای یارانه بنزین برای دولت بیش از حد سنگین بود و باید آن را کاهش می‌داد. از سمت دیگر بنزین با قیمت پایین، باعث شده بود ایران به عنوان یکی از برترین تولیدکنندگان بنزین در جهان با ناترازی مواجه شود. یعنی مصرف از تولید بیشتر بود و بنزین کم شده بود.
حالا سوال این است که دولت با افزایش قیمت چقدر توانست به اهداف خود برسد؟ آیا ناترازی بنزین حل شد؟
آمارها نشان می‌دهند مشکل بنزین هنوز به طور کامل حل نشده؛ فقط سرعت آن کاهش یافته است.
اولین ترمز، هفت میلیون لیتر از مصرف کم کرد
از بامداد ۲۲ آذر ۱۴۰۴ بنزینی که با کارت اضطراری جایگاه عرضه می‌شد، از لیتری ۳ هزار تومان به ۵ هزار تومان رسید. سهمیه‌های اصلی خودروهای شخصی حفظ شد، اما برای برخی گروه‌ها از جمله خودروهای دولتی، وارداتی، نوشماره و در مراحل بعد خودروهای دوم به بعد، دسترسی به بنزین یارانه‌ای محدودتر شد. بنابراین آنچه اتفاق افتاد فقط یک افزایش ساده قیمت نبود؛ دولت هم‌زمان سعی کرد یارانه سوخت ارزان را هدفمندتر کند.
آمار رسمی شرکت ملی پخش نشان می‌دهد تا پیش از اجرای این سیاست، یعنی از ابتدای ۱۴۰۴ تا ۲۲ آذر، متوسط مصرف روزانه حدود ۱۳۱ میلیون لیتر بود. از ۲۲ آذر تا پایان اسفند این عدد به حدود ۱۲۴ میلیون لیتر رسید. یعنی روزانه نزدیک ۷ میلیون لیتر کمتر؛ کاهشی حدود ۵.۳ درصدی.
اما یک علامت مهم‌تر هم دیده شد. سهم کارت‌های آزاد جایگاه که پیش از طرح حدود ۴۳ درصد بود، بعد از اجرای مرحله نخست به حدود ۲۶ درصد رسید. بخشی از رفتار مصرف‌کننده نه از رانندگی کمتر، بلکه از تغییر روش سوخت‌گیری ناشی شد؛ مردم بیشتر به کارت شخصی برگشتند. این نکته مهم است، چون اجازه نمی‌دهد تمام کاهش مشاهده‌شده را صرفاً به «اثر قیمت» نسبت دهیم.
البته اثر این افزایش قیمت نیز دائمی نماند. مصرف در ماه‌های بعد دوباره بالا رفت و در تابستان افزایش قیمت کاملا بی‌اثر شد؛ متوسط پنج ماه نخست ۱۴۰۵ به حدود ۱۳۲ میلیون لیتر رسید و در مرداد تا ۱۳۸ میلیون لیتر بالا رفت. نیمه نخست شهریور، هم‌زمان با اوج سفرهای تابستانی، توزیع روزانه حتی به حدود ۱۴۵ میلیون لیتر نزدیک شد.
به بیان ساده، بنزین ۵ هزار تومانی یک ترمز بود؛ نه یک دیوار.
شوک دوم؛ ده هزار تومان و ده میلیون لیتر عقب‌نشینی
مرحله دوم از ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ آغاز شد. این بار نرخ سوم دو برابر شد و از ۵ هزار به ۱۰ هزار تومان رسید.
اثر کوتاه‌مدت قابل‌توجه بود. مدیر امور مصرف شرکت ملی پالایش و پخش، اعلام کرده مصرف روزانه بنزین که در نیمه نخست شهریور ماه حدود ۱۴۴ میلیون لیتر بود، پس از مرحله دوم به ۱۳۴ میلیون لیتر رسیده است. یعنی ۱۰ میلیون لیتر در روز یا حدود ۶.۹ درصد کاهش.
بخشی از این ده میلیون لیتر ظاهراً به باک گاز منتقل شده است. به طوری که مصرف روزانه CNG از حدود ۱۴.۷ میلیون مترمکعب در مرداد به ۱۶.۷ میلیون مترمکعب افزایش یافته؛ یعنی حدود ۲ میلیون مترمکعب بیشتر.
با این حال کاهش ۱۰ میلیون لیتر را نمی‌توان به طور کامل به دلیل افزایش قمیت دانست. مبنای ۱۴۴ میلیون لیتر به روزهای پرمصرف پیش از افزایش نرخ و پایان تابستان مربوط است، بنابراین بخشی از افت می‌تواند ناشی از پایان سفرهای تابستانی باشد.
یک مقایسه دیگر تصویر را شفاف‌تر می‌کند. در مهر ۱۴۰۴ متوسط مصرف بنزین حدود ۱۳۴ میلیون لیتر بود و آن زمان مصرف نسبت به سال قبل ۶.۵ درصد رشد داشت. اکنون در مهر ۱۴۰۵ نیز مصرف حدود همان ۱۳۴ میلیون لیتر گزارش شده و رشد سالانه عملاً به صفر رسیده است.
اگر روند رشد ۵ تا ۶ درصدی ماه‌های قبل ادامه پیدا می‌کرد، مصرف مهر امسال باید به حدود ۱۴۱ تا ۱۴۲ میلیون لیتر در روز می‌رسید. از این زاویه، می‌توان گفت مجموعه سیاست‌های جدید احتمالاً روزانه حدود ۷ تا ۸ میلیون لیتر «مصرف بالقوه» را کاهش داده است.
ناترازی کم شد؛ اما علت فقط قیمت نبود
در پنج ماه نخست ۱۴۰۵، کشور به طور متوسط روزانه ۱۳۲ میلیون لیتر بنزین مصرف و حدود ۱۲۲ میلیون لیتر تولید می‌کرد. یعنی هر روز نزدیک ۱۰ میلیون لیتر فاصله میان تولید و مصرف وجود داشت.
هم‌زمان اما سمت تولید نیز تغییر کرد. وزارت نفت با افزایش خوراک پالایشگاه‌ها، تولید اختلاطی و استفاده از ظرفیت پتروشیمی‌ها توانست ظرفیت تأمین را بالا ببرد. اواخر مرداد، ظرفیت تولید کل حدود ۱۳۰ میلیون لیتر در روز اعلام شد. طبق اعلام مسئولین پالایش و پخش، ظرفیت تولید در نیمه نخست شهریور ماه تا ۱۳۵ میلیون لیتر هم افزایش یافته است.
مصرف فعلی حدود ۱۳۴ میلیون لیتر است. اگر ظرفیت قابل اتکای تولید را همان ۱۳۰ میلیون لیتر بگیریم، ناترازی امروز حدود ۴ میلیون لیتر در روز خواهد بود؛ تقریباً ۶۰ درصد کمتر از شکاف ۱۰ میلیون لیتری پنج ماه نخست سال. اگر تولید ۱۳۵ میلیون لیتری نیمه شهریور قابل تداوم باشد، مصرف فعلی تقریباً به سطح تولید رسیده است.
علت اظهارنظر اخیر رئیس‌جمهور که گفته ایران اکنون از واردات بنزین «بی‌نیاز» شده هم همین است. آخرین ارقام عمومی، دامنه‌ای حدود ۱۳۰ تا ۱۳۵ میلیون لیتر برای ظرفیت یا تولید مقطعی نشان می‌دهند. بنابراین ادعای پایان ناترازی را باید فعلاً محتاطانه خواند.
مهم‌تر اینکه کاهش شکاف را نمی‌توان فقط به قیمت نسبت داد. تولید هم بالا رفته است. قیمت، بیش از آنکه به‌تنهایی ناترازی را از بین برده باشد، جلوی جهش دوباره تقاضا را گرفته است. بدون این ترمز، با ادامه رشد ۵ تا ۶ درصدی مصرف، حتی تولید ۱۳۰ میلیون لیتری هم دوباره چندین میلیون لیتر عقب می‌افتاد.
دو افزایش نرخ سوم، ابتدا حدود ۷ میلیون و سپس تا ۱۰ میلیون لیتر در روز از مصرف مشاهده‌شده کم کردند؛ اما این دو عدد را نباید با هم جمع زد. مصرف میان دو مرحله دوباره رشد کرده است. دستاورد اصلی سیاست قیمت، حذف ناترازی نیست؛ مهار رشد تقاضاست. ناترازی امروز کوچک‌تر شده، اما نتیجه ترکیب دو عامل است: بنزین گران‌تر در سمت مصرف و تولید بیشتر در سمت عرضه. شاید یه شوک و تحریک تقاضا یک بار دیگر ناترازی بنزین را به حالت قبل برگرداند. در نتیجه تراز فعلی لب مرزی است!
