جنگ در ۳۱ روز نخست سال ۱۴۰۵ نزدیک به نیمی از ظرفیت تولید صنعتی ایران را فلج کرد. تازهترین گزارش پژوهشکده پولی و بانکی از عملکرد شرکتهای بورسی نشان میدهد شاخص کل تولید صنعتی در فروردینماه ۴۸.۹ درصد کاهش یافته است. این عمیقترین افت تولید از ابتدای سال ۱۴۰۱ به شمار میرود.
این شرکتها حدود ۴۲ درصد از ارزش محصولات کارگاههای بزرگ صنعتیِ با بیش از ۱۰۰ شاغل را در اختیار دارند. این سهم بر مبنای سال پایه ۱۴۰۰ محاسبه شده است و بخش مهمی از وضعیت اقتصاد کلان را بازتاب میدهد. در فروردین، ابتدا به زیرساختهای فولادی و پتروشیمی حمله مستقیم شد و سپس آمریکا در ۲۴ فروردین محاصره دریایی را آغاز کرد. این عوامل ریشه اصلی افت شدید تولید بودند. بنابراین، این آمارها نه یک نوسان ساده بازار، بلکه نشانه آشکار اثر مستقیم حملات نظامی بر پیکره اقتصاد ایران است.
جغرافیای یک انجماد صنعتی
آمارهای نخستین ماه سال، گستردگی آسیبها را بهروشنی نشان میدهد. بیشترین توقف خطوط تولید در صنایع کلیدی رخ داده است. صنعت خودرو و قطعات با کاهش ۶۳.۰ درصدی در فروردین و ۳۶.۹ درصدی در سهماهه منتهی به این ماه، بیشترین افت را ثبت کرد. صنایع شیمیایی و فلزات اساسی نیز که دو رکن اصلی ارزآوری و تامین مواد اولیه کشور هستند، بهترتیب با افت ۵۹.۸ درصدی و ۵۱.۳ درصدی روبهرو شدند.
جزئیات این بخشها، عمق رکود را آشکارتر میکند. تولید پلاستیک اولیه و لاستیک ترکیبی با افت ۷۱.۱ درصدی، بیشترین آسیب را در میان تمام خطوط تولید دید. این اعداد افزایش قیمت پلاستیک در این دوره را توضیح میدهد. پس از آن، متانول با افت ۶۸.۴ درصدی، وسایل نقلیه موتوری با افت ۶۴.۶ درصدی و اوره و آمونیاک با افت ۶۲.۰ درصدی در ردههای بعد قرار گرفتند. تولید مس، آهن و فولاد پایه نیز بهشدت کاهش یافت. این آمار نشان میدهد زنجیره تامین مواد پایه، بهعنوان هسته اصلی صنعت ایران، در این دوره عملا نیمهتعطیل شده است.
تنها شاخه سبز و استثنای کانیها
در میانه این افت شدید، دو نکته متفاوت در دادهها دیده میشود. نخست، گروه کانیهای غیرفلزی با افت ۸.۸ درصدی، کمترین کاهش ماهانه را تجربه کرد. این گروه شامل مواد معدنی غیرفلزیِ مورداستفاده در ساختمان مانند سیمان، کاشی، سرامیک و شیشه است. گزارش پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی نشان میدهد تابآوری نسبی این بخش به عملکرد شرکتهای سیمانی مربوط بود. تولید این شرکتها در فروردینماه تنها ۲.۱ درصد کاهش یافت.
نکته دوم این است که در سراسر بخشهای صنعتی کشور، تنها یک زیرمجموعه از صنایع غذایی در ماه جنگ رشد کرد. صنعت قند و شکر در فروردین ۱۴۰۵ رشد ۳۴.۰ درصدی را ثبت کرد و تنها نقطه مثبت این آمار بود. دیگر حوزههای صنایع غذایی مانند روغنها و لبنیات نیز همسو با روند عمومی صنعت، با کاهش شدید تولید روبهرو شدند.
روایت انبارها: معمای عرضه و تقاضا
پژوهشکده پولی و بانکی برای ریشهیابی این افت تولید، به بررسی متغیر کلیدی «موجودی انبار کالا» پرداخته است. بر این اساس، کل موجودی انبار در فروردینماه در مقایسه با زمان مشابه سال گذشته ۱۶.۳ درصد و در دوره سهماهه منتهی به فروردین نیز ۴.۱ درصد افت داشته است.
بررسی همزمان تولید و موجودی انبار، وضعیت صنایع را روشنتر میکند. در فلزات اساسی، موجودی انبار در فروردین ۱۷.۹ درصد افت کرد. در این بخش و همچنین در فرآوردههای شیمیایی، صنایع غذایی، خودروسازی و قطعهسازی و محصولات دارویی، کاهش تولید از افت فروش بیشتر بود. پژوهشگران بانک مرکزی معتقدند این روند نشان میدهد بازار با کمبود تقاضا روبهرو نبوده است. محدودیتهای فیزیکی، اختلال در زنجیره تامین یا آسیب مستقیم جنگ، تولید کارخانهها را مختل کردهاند. در اقتصاد به این وضعیت «شوک طرف عرضه» میگویند. در چنین وضعیتی، موانع فیزیکی مانع تولید میشوند، نه نبود مشتری.
در سوی مقابل، رفتار متفاوتی در بخش کانیهای غیرفلزی دیده میشود. در این گروه، افت تولید در سهماهه منتهی به فروردین (منفی ۶.۱ درصد) با افزایش ۱.۱۴ درصدی موجودی انبار در همان بازه فصلی همراه بوده است.
صورتحساب نهایی: آنچه در انتظار مصرفکننده است
ترکیب «سقوط سنگین تولید» و «تخلیه انبارها» در صنایع کلیدی، پیامد مشخصی برای مصرفکننده نهایی دارد. توان کارخانهها برای تولید مواد اولیه مانند پلاستیک، فولاد و محصولات پتروشیمی بهشدت کاهش یافته است. اگر تقاضا در بازار باقی بماند، موجودی انبارهای استراتژیک بهسرعت مصرف میشود. پس از آن، تورم تولیدکننده در بخش صنعت افزایش مییابد و هزینهها میتواند به مصرفکننده منتقل شود. با این حال، این آمار تنها کارنامه تولید بخشی از صنایع ایران در نخستین ماه بود. باید دید تولید و تقاضا در ادامه چه وضعیتی داشتهاند.