جهش کم‌سابقه خروج ایرانی‌ها از کشور؛ سفر تفریحی یا خروج احتیاطی؟

به گزارش زومان، جدیدترین آمارها تصویر متفاوتی از وضعیت گردشگری ایران ارائه می‌دهد؛ تصویری که در آن، تعداد گردشگران ورودی به کشور طی سال‌های اخیر تقریبا در یک محدوده ثابت مانده، اما در سوی دیگر، خروج ایرانی‌ها از کشور به‌ویژه در تابستان سال گذشته جهشی قابل توجه را تجربه کرده است.

طبق گزارش‌های مرکز آمار ایران، از سال ۱۴۰۱ تاکنون سالانه حدود ۴ تا ۷ میلیون مسافر خارجی وارد ایران شده‌اند. داده‌ها نشان می‌دهد از هر چهار مسافر ورودی، تقریبا سه نفر از طریق مرزهای زمینی وارد کشور می‌شوند و تنها سهم محدودی به مسیرهای هوایی و دریایی اختصاص دارد.

این الگو نشان می‌دهد گردشگری ایران همچنان تا حد زیادی به کشورهای همسایه وابسته است و سهم گردشگران دوردست و پرهزینه در آن محدود مانده است؛ موضوعی که به زیرساخت‌های حمل‌ونقل، محدودیت پروازهای بین‌المللی، مشکلات تبادلات مالی و تصویر ایران در بازار جهانی گردشگری نیز ارتباط پیدا می‌کند.

طبق آخرین آمارها، تعداد مسافران ورودی به کشور در ۹ ماه نخست ۱۴۰۴ به ۵.۲۵ میلیون نفر رسیده است؛ رقمی که نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۵۰۰ هزار نفر کاهش نشان می‌دهد.

گردشگری ایران پس از کرونا با افت جدی مواجه شد، اما در سال‌های بعد بخشی از این کاهش جبران شد. با این حال، در مجموع می‌توان گفت تعداد مسافران ورودی به کشور طی سه سال گذشته روندی نسبتا باثبات داشته و هنوز جهش محسوسی را تجربه نکرده است.

اما این مسافران بیشتر از چه کشورهایی وارد ایران می‌شوند؟

طبق آمارها، تعداد عراقی‌های واردشده به ایران در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال ۱۳۹۶ حدود ۲.۵ برابر شده است.

سایر کشورهای حاضر در فهرست ۱۰ مبدا اصلی مسافران خارجی ایران نیز عمدتا همسایگان کشور هستند. پس از عراق، سه کشور اصلی عبارت‌اند از:

• افغانستان: ۳۱۴ هزار نفر، معادل ۸.۸ درصد کل
• ترکیه: ۱۷۹ هزار نفر، معادل ۵ درصد کل
• ترکمنستان: ۱۴۰ هزار نفر، معادل ۳.۹ درصد کل

به این ترتیب، بخش مهمی از سفرهای ورودی به ایران همچنان ماهیتی منطقه‌ای و در موارد زیادی زیارتی دارد. این در حالی است که ایران با وجود برخورداری از ده‌ها شهر تاریخی، تنوع اقلیمی و ظرفیت‌های فرهنگی گسترده، هنوز نتوانسته سهم بزرگی از بازار گردشگران دوردست را جذب کند.

مقایسه با ترکیه ابعاد این فاصله را ملموس‌تر می‌کند. طبق داده‌های بانک جهانی، درآمد صنعت گردشگری ترکیه پیش از کرونا از مرز ۴۰ میلیارد دلار در سال عبور کرده بود. این در حالی است که درآمد ارزی ایران از گردشگری در سال‌های اوج خود، یعنی بین ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۸، حداکثر به حدود ۵ میلیارد دلار رسید.

به بیان دیگر، فاصله ایران و ترکیه فقط به تعداد گردشگران مربوط نیست؛ بلکه به تفاوت در زیرساخت‌های گردشگری، شبکه پروازهای بین‌المللی، برند جهانی، سهولت سفر و سطح اتصال به اقتصاد جهانی نیز بازمی‌گردد.

در واقع، ترکیه طی دو دهه گذشته گردشگری را به یکی از موتورهای اصلی ارزآوری خود تبدیل کرده، در حالی که گردشگری ایران همچنان بیشتر بر سفرهای منطقه‌ای و کوتاه‌مدت متکی مانده است.

در سمت دیگر ماجرا، تعداد مسافران خروجی از ایران نیز از سال ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ در محدوده ۱۰ تا ۱۴ میلیون نفر قرار داشته است.

طبق آمارها، این سفرها نیز عمدتا زمینی انجام می‌شود؛ موضوعی که نشان می‌دهد بخش بزرگی از سفرهای خارجی ایرانیان به کشورهای همسایه اختصاص دارد. در سال ۱۴۰۳ ترکیب سفرهای خروجی به این صورت بوده است:

• سفر زمینی: ۶۷ درصد
• سفر هوایی: ۳۲ درصد
• سفر دریایی: ۱ درصد

اما در تابستان ۱۴۰۴ اتفاق متفاوتی رخ داد. در حالی که در تابستان سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ حدود ۶ میلیون نفر از کشور خارج شده بودند، این رقم در تابستان ۱۴۰۴ به ۸.۸ میلیون نفر رسید؛ یعنی حدود ۲.۸ میلیون نفر بیشتر از روند معمول سال‌های قبل.

این جهش هم‌زمان با فضای پرتنش ناشی از جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل رخ داد؛ موضوعی که باعث شد برخی ناظران از افزایش سفرهای احتیاطی، خروج موقت خانواده‌ها و رشد نااطمینانی در فضای اجتماعی سخن بگویند. البته داده‌های رسمی هنوز تفکیکی میان سفرهای گردشگری، کاری، مهاجرتی یا خروج‌های کوتاه‌مدت ارائه نمی‌کند و به همین دلیل نمی‌توان همه این افزایش را صرفا به «مهاجرت» یا «فرار» تعبیر کرد.

در بسیاری از اقتصادهای جهان، گردشگری یکی از مهم‌ترین مسیرهای ورود ارز و جذب سرمایه محسوب می‌شود.

صنعت گردشگری امروز یکی از مهم‌ترین بخش‌های اقتصاد جهان محسوب می‌شود. طبق برآورد شورای جهانی سفر و گردشگری (WTTC)، مجموع اثر مستقیم و غیرمستقیم این صنعت در سال ۲۰۲۴ به حدود ۱۰.۹ تریلیون دلار رسیده؛ رقمی معادل نزدیک به ۱۰ درصد اقتصاد جهان.

اما داده‌های ایران تصویر متفاوتی را نشان می‌دهد.از یک‌سو، بخش بزرگی از مسافران ورودی به ایران سفرهای کوتاه‌مدت، منطقه‌ای و کم‌هزینه دارند و صنعت گردشگری کشور هنوز نتوانسته سهم بزرگی از بازار گردشگران بین‌المللی را به دست آورد. از سوی دیگر، روند سفرهای خروجی ایرانیان در سال‌های اخیر صعودی بوده و در دوره‌های تنش و نااطمینانی، شتاب بیشتری گرفته است.

جهش خروج ایرانی‌ها در تابستان ۱۴۰۴ را می‌توان نشانه‌ای از همین شکاف دانست؛ شکافی میان گردشگری‌ای که هنوز برای ایران ارزآوری محدودی دارد و جامعه‌ای که در دوره‌های پرریسک، تمایل بیشتری به خروج موقت از کشور پیدا می‌کند.

به این ترتیب، شکاف گردشگری ایران فقط در تعداد ورودی‌ها و خروجی‌ها خلاصه نمی‌شود؛ مسئله اصلی این است که گردشگری ایران هنوز نتوانسته به یک صنعت بزرگ ارزآور تبدیل شود، اما هم‌زمان میل به خروج از کشور در میان ایرانیان رو به افزایش است؛ روندی که در دوره‌های تنش و نااطمینانی، خود را شدیدتر نشان می‌دهد.