جهان دوباره مسلح میشود؛ افزایش بیسابقه بودجههای دفاعی
به گزارش زومان، صبح سومین روز سال ۲۰۲۶ با یک خبر تکاندهنده آغاز شد: ایالات متحده یک عملیات نظامی را در ونزوئلا آغاز کرده است. شوکی که تنها، پیشدرآمدی برای سالی پرآشوب بود. یک ماه بعد حملات آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد، در حالی که جنگ روسیه و اوکراین همچنان برای چهارمین سال متوالی ادامه دارد. این وقایع تصویر جدیدی از قرن بیست و یکم ترسیم میکند: جهانی که وارد عصر تنشهای بزرگ شده است.
آمارهای قبلی نیز این روند پرتنش را پیشبینی میکردند. گزارش صندوق بینالمللی پول (IMF) نشان میدهد در طی پنج سال گذشته، نیمی از کشورهای جهان بودجه نظامی خود را افزایش دادهاند. همزمان، غولهای اسلحهسازی جهان نیز دوران طلایی خود را میگذرانند؛ ارزش فروش ۱۰۰ شرکت بزرگ دفاعی طی دو دهه اخیر ۲ برابر شده است.
روندی که با توجه به بحرانهای فعلی، احتمالا در سال ۲۰۲۶ نیز رو به رشدی داشته باشد.
رکوردشکنی هزینههای دفاعی در جهان
دادههای تازه موسسه تحقیقاتی صلح استکهلم (SIPRI) از هزینههای دفاعی سال ۲۰۲۵ نشان میدهد جهان در سال میلادی گذشته، ۲.۸۶ تریلیون دلار خرج ماشین جنگی خود کرده است. ارزش حقیقی این هزینه به قیمت ثابت سال ۲۰۲۴ به حداکثر مقدار خود از سال ۱۹۴۹ رسیده است. طبق این دادهها هزینهها نسبت به سال ۲۰۲۴، حدود ۲.۹ درصد افزایش یافته است.
در سمت دیگر سهم این هزینه از تولید ناخالص داخلی (GDP) نیز به ۲.۲ درصد رسیده که بیشترین مقدار از سال ۲۰۰۴ – یعنی دو دهه گذشته - محسوب میشود.
روند اعداد نشان میدهد که این سهم در سال ۱۹۹۱ یعنی سال پایانی جنگ سرد به اوج خود، برابر با ۴.۱ درصد رسیده و پس از آن کاهش یافته است. با این حال از سال ۲۰۲۰ مجددا رو به افزایش رفته که نشان میدهد صلح در جهان در حال عقبنشینی است.
بزرگترین کشورها؛ مثلت قدرت در صدر
سه ابرقدرت جهان، همچنان فرماندهان بیرقیب هزینههای نظامی هستند:
- آمریکا: ۹۵۴.۴ میلیارد دلار
- چین: ۳۳۵.۵ میلیارد دلار
- روسیه: ۱۹۰.۴ میلیارد دلار
آمارهای SIPRI نشان میدهد اگرچه هزینه نظامی در ایالات متحده نسبت به سال قبل کاهش یافته اما هزینهها در اروپا و آسیا افزایش یافته است. لورنزو اسکارازاتو، پژوهشگر، به خبرگزاری فرانسه (AFP) گفته است:
همهچیز نشان میدهد که جهان احساس ناامنی بیشتری میکند و برای جبران شرایط جهانی، هزینههای نظامی خود را افزایش میدهد.
برای پاسخ به این سوال که کدام دولتها گرایش بیشتری به سمت نظامیگری دارند، باید به سهم بودجه دفاعی از حجم اقتصاد هر کشور نگاه کنیم.
سهم بودجه نظامی از تولید ناخالص داخلی در سال ۲۰۲۵ نشان میدهد اوکراین که از سال ۲۰۲۲ برای بقای خود میجنگد، با تخصیص ۳۹.۶ درصد از کل اقتصادش به بودجه نظامی، با اختلاف زیاد از سایر کشورها در رتبه اول ایستاده است.
الجزایر با ۸.۸ درصد در رتبه دوم قرار میگیرد. این کشور در رقابیت مراکش، تمام توان خود را برای برتری نظامی و بازدارندگی به کار گرفته است.
اسرائیل، روسیه، عربستان سعودی، آذربایجان، ارمنستان، عمان، کویت و اردن سایر کشورهایی هستند که که تمرکز بالایی روی بودجه نظامی خود دارند.
ایران؛ رتبه ۳۸ جهان در بودجه نظامی
بر اساس آمارهای موسسه صلح استکهلم، بودجه نظامی ایران در سال ۲۰۲۵، حدود ۴۹۰ هزار میلیارد تومان معادل با ۷.۴ میلیارد دلار بوده است که ایران را در جایگاه ۳۸ جهان قرار میدهد.
البته این عدد احتمالا تا حدی کمتر از مقدار واقعی است. زیرا فقط شامل بودجه سپاه پاسداران و حقوق بازنشستگی سازمان تامین اجتماعی است. بنابراین احتمالا بودجه ارتش و همچنین درآمدهای نفتی نیروهای مسلح را در نظر نگرفته است.
طبق قانون بودجه ۱۴۰۵، بودجه وزارت دفاع، ارتش، سپاه و ستاد مشترک نیروهای مسلح کشور مجموعا به ۷۷۱.۲ همت میرسد.
قمار با آینده؛ قلعههایی روی کوه بدهی
وقتی سهم بودجههای نظامی به سرعت افزایش مییابد، یعنی اعتماد بینالمللی در حال کاهش است.
طبق گزارش اخیر صندوق بینالمللی پول (IMF)، این مسابقه تسلیحاتی ابعاد جدیدی به خود گرفته است؛ به طوری که اعضای ناتو متعهد شدهاند تا سال ۲۰۳۵ مخارج دفاعی خود را به ۵ درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP) برسانند؛ رقمی که بیش از دو برابر استانداردهای قبلی است و حکایت از یک دگرگونی ساختاری در اقتصادهای بزرگ دارد.
این گزارش فاش میکند که حدود دو سوم این هزینههای گزاف نه از طریق درآمدهای پایدار یا مالیات، بلکه از مسیر خطرناک افزایش کسری بودجه و انباشت بدهی تأمین میشود. این رویکرد، پایداری مالی دولتها را به شدت تضعیف کرده و در میانمدت، بدهی عمومی را افزایش میدهد.
در واقع، جهان در حال قمار با ثبات اقتصادی آینده است؛ جایی که با افزایش هزینههای نظامی، «هزینه فرصت» توسعه زیرساختها و رفاه اجتماعی به شدت بالا میرود و در بلندمدت، رشد اقتصادی فدای بازدارندگی نظامی میشود.