آرایش ترازنامه زیر آتش؛ چگونه بدهی ابربدهکاران بانکی «صاف» شد؟
به گزارش زومان، اولین آثار اقتصادی جنگ معمولا چیزهایی آشنا و قابل انتظار است: بازارها تعطیل میشود، خرید و فروش کم میشود، چکها برگشت میخورند و بدهیها اوج میگیرد.
اما در بانکها انگار چیزی خلاف انتظارها اتفاق افتاده است. آمارهای بانک مرکزی از بدهیهای کلان ۱۵ بانک کشور نشان میدهد که مانده تسهیلات کلان غیرجاری در این بانکها در پایان زمستان در مجموع ۳۴ درصد نسبت به پایان پاییز کاهش یافته است.
این کاهش در ظاهر حاکی از این است که برخی بدهکاران بزرگ بانکها در زمستان سخت امسال، بدهی تاریخگذشته خود را صاف کردهاند و سلامت شبکه بانکی با وجود جنگ و شرایط وخیم اقتصادی بهبود یافته است. اما واقعیت پیچیدهتر از این حرفها است.
وامهای سوخته، شریانهای مسدود
تسهیلات غیرجاری همان «وامهای سوخت شده» هستند. وقتی بانکی به یک شخص یا کسبوکار وام میدهد، انتظار دارد در موعد مقرر، اصل و سود پول به خزانه بازگردد تا دوباره به جریان بیفتد. اما اگر از تاریخ سررسید قسط، بیش از دو ماه بگذرد و خبری از پول نشود، آن وام از فهرست «جاری» خارج شده و وارد لیست سیاه «غیرجاری» میشود.
در واقع، تسهیلات غیرجاری مانند لختههای خون در رگهای بانک هستند؛ هر چقدر حجم این مطالبات بالاتر برود، قدرت بانک برای دادن وام جدید به مردم و پروژهها کمتر میشود، بانک با کمبود نقدینگی مواجه میشود، ممکن است از بانک مرکزی پول استقراض کند و اینجاست که تورم بالا میرود.
کاهش ۳۴ درصدی حجم مانده تسهیلات غیر جاری، یعنی در تئوری، لختههای بزرگی از رگهای بانکی ناپدید شدهاند؛ اما سوال اصلی اینجاست: آیا این پولها واقعاً به گاوصندوق بانکها برگشتهاند، یا فقط روی کاغذ «تغییر نام» دادهاند؟
کاهش شدید معوقات در «ملت»، «پاسارگاد» و «صنعت و معدن»
طبق آمارهای بانک مرکزی مجموع مانده مطالبات کلان غیر جاری ۱۵ بانک کشور در پایان زمستان ۱۴۰۴ برابر با ۵۱۲.۷ همت بوده که ۴۰۴ همت آن (۷۹ درصد از کل) در خطرناکترین وضعیت یعنی «طبقه مشکوکالوصول» قرار دارد؛ یعنی بیش از ۱۸ ماه از تاریخ سررسید آن گذشته و بازپرداخت نشده است.
با این حال مقایسه آمارها با انتهای پاییز حاکی از کاهش ۳۴.۵ درصدی مانده تسهیلات غیرجاری است؛ اتفاقی غیر منتظره در میانه جنگ.
در میان این ۱۵ بانک، ۸ بانک با کاهش مطالبات غیر جاری مواجه بودهاند که در میان آنها بانک ملت با کاهش ۸۹ درصدی و بانک پاسارگاد با کاهش ۸۷ درصدی بیشترین افت را داشتهاند.
مانده تسهیلات غیر جاری بانک ملت که در پاییز به ۷۵.۵ همت میرسید اکنون به ۸.۱ همت سقوط کرده است. در بانک پاسارگاد نیز این شاخص از ۱۲۵.۶ همت در انتهای آذر ماه به ۱۶ همت در انتهای اسفند ماه رسیده است.
در کنار این دو بانک، کاهش بیش از ۱۰۰ همتی مطالبات غیر جاری بانک صنعت و معدن که در سالهای اخیر یکی از بیشترین وامهای سوخته را داشته، قابل توجه است. مانده تسهیلات غیر جاری این بانک دولتی از ۳۷۶.۷ همت در آذر ماه به ۲۷۰ همت در اسفند ماه کاهش یافته است.
بدهکارانی که ناگهان گم میشوند
بررسی جزئیات آمارهای بانک مرکزی نشان میدهد که برخی ابربدهکاران بزرگ شبکه بانکی در انتهای پاییز، سه ماه بعد در پایان سال ۱۴۰۴ از لیست بدهکاران به طور کامل حذف شدهاند.
برای مثال نام شرکت توسعه نفت و گاز صبای کنگان که با ۱۲۹ همت بدهی غیر جاری به بانکهای پاسارگاد و صنعتومعدن، بزرگترین ابربدهکار شبکه بانکی تا پاییز گذشته محسوب میشد، اکنون در لیست بدهکاران این بانک به چشم نمیخورد.
هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران (هما)، صنایع پتروشیمی مسجدسلیمان و راهآهن جمهوری اسلامی ایران نیز از دیگر بدهکاران بزرگ بانکی بودهاند که اکنون از لیست خارج شدهاند.
آیا میتوان به سادگی نتیجه گرفت که این غولهای اقتصادی در اوج درگیریها تصمیم به تسویه حساب گرفتهاند؟ تصور این موضوع - آن هم در زمستان سخت و پرفشار گذشته - دور از ذهن است.
جادوی «امهال»؛ تمدید بحران به آینده
وقتی در میانه یک زمستان جنگی، بدهکارانی که چندین ماه حتی یک ریال از بدهی خود را نپرداخته بودند، ناگهان بدهیهای چند همتی خود را صاف میکنند، باید به دنبال «ردپای کاغذها» گشت، نه «ردپای پول».
در نظام بانکی، راهی میانبر برای خلاصی از شر اعداد قرمز وجود دارد که به آن «امهال» میگویند.
پیگیریهای زومان نشان میدهد که واقعیت احتمالی این است که این ابربدهکاران، پولی به بانک برنگرداندهاند؛ بلکه قراردادهای قدیمی را «نو» کردهاند. در این فرآیند، بدهی قبلی (اصل و سود معوق) به عنوان یک وام جدید «جاری» ثبت میشود. با این شعبدهبازی حسابداری، بدهکار از لیست سیاه خارج میشود و بانک هم دیگر مجبور نیست مبالغ کلانی را برای جبران ریسک وامهای سوخته نزد بانک مرکزی بلوکه کند.
برای صحتسنجی این موضوع میتوان به آمارهای تسهیلات کلان جاری مراجعه کرد. طبق این آمارها، برای مثال نام بزرگترین ابربدهکار شبکه بانکی در پاییز یعنی شرکت «نفت و گاز صبای کنگان» که از لیست بدهکاران بانک پاسارگاد حذف شده بود، اکنون با ۱۳۶ همت «بدهی جاری» در آمارهای تسهیلات کلان جاری این بانک ظاهر شده است.
بنابراین اگرچه این احتمال وجود دارد که برخی بدهکاران بانکی، بدهی خود را کاهش دادهاند، اما بخش مهمی از کاهش تسهیلات غیر جاری، بیش از آنکه نشاندهنده «وصول مطالبات» باشد، برای حفظ ظاهر ترازنامه بانکها در پایان سال است.
اما این جابهجایی اعداد، حقیقت ناترازی بانکها را تغییر نمیدهد؛ لختهها نرفتهاند، فقط به رگهای دورتری منتقل شدهاند تا در اولین فرصت، با قدرت بیشتری بازگردند.