اسفند طعم عید ندارد؛ خرید خشکید، نقدینگی یخ زد
به گزارش زومان، تنها چند روز تا پایان سال ۱۴۰۴ باقی مانده، اما از حال و هوای همیشگی روزهای نزدیک نوروز خبری نیست. بسیاری از مناطق کشور، از جمله پایتخت، برخلاف سالهای گذشته خلوتتر از همیشهاند و ازدحام آشنای روزهای پایانی سال به چشم نمیخورد.
در چند سال اخیر، فشارهای معیشتی باعث شده خریدهای نوروزی برای بخش بزرگی از جامعه به امری لوکس و دور از دسترس تبدیل شود. سال به سال بازارها خلوتتر شدهاند و جشنها کمرنگتر. اکنون در آستانه عید ۱۴۰۵، عامل دیگری هم به این وضعیت اضافه شده است: جنگ. عاملی که ضربهای تازه به این جشن باستانی و رونق اقتصادی معمول آن وارد کرده است.
اسفند؛ ماهی که اقتصاد جان میگرفت
اسفند در اقتصاد ایران جایگاه ویژهای دارد؛ ماهی که معمولاً با افزایش خرید و فروش، تسویه حسابها و بستن حسابهای سال برای کسب و کارها همراه است. در این ماه، کسبوکارها بدهیهای خود را پرداخت میکنند و خانوارها برای نوروز خرید میکنند.
مجموعه این تحرکات باعث میشود در آخرین ماه سال، جریان تازهای از پول در اقتصاد به گردش بیفتد.
نبض خرید شب عید در آمار شاپرک
یکی از شاخصهایی که این گردش پول را نشان میدهد، آمار تراکنشهای الکترونیکی در سامانه شاپرک است. همه خریدهایی که از طریق دستگاههای کارتخوان، اینترنت یا موبایل انجام میدهیم در شاپرک ثبت میشود. به همین دلیل تعداد تراکنشها میتواند نشانهای از رونق یا رکود خرید و فروش در اقتصاد باشد.
آمارهای بانک مرکزی نشان میدهد در ده سال گذشته تقریباً همیشه تعداد تراکنشهای شاپرک در اسفند از میانگین همان سال بیشتر بوده است. حتی در سالهای سخت کرونا. برای نمونه در سال ۱۴۰۳، ۴.۵۹ میلیارد تراکنش در اسفند ماه ثبت شده، در حالی که میانگین ماهانه تراکنشها در آن سال ۴.۳۳ میلیارد بوده است. به بیان دیگر، در اسفند ۱۴۰۳ تعداد خریدها حدود ۶ درصد بیشتر از میانگین سال بوده است؛ نشانهای از افزایش گردش پول در آخرین ماه سال.
با این حال این فاصله در سالهای اخیر با افزایش فشارهای اقتصادی، به شکل محسوسی کاهش یافته است. اگر به سالهای قبل از ۱۳۹۸ نگاه کنیم، میبینیم که میزان خریدها در اسفند گاهی تا ۳۰ درصد بیشتر از ماههای دیگر سال بوده است. روند نزولی این شاخص نشان میدهد که اسفند به تدریج از شور و رونق همیشگی خود فاصله گرفته است.
تسویه حسابهای پایان سال
رونق اسفند تنها به خریدهای نوروزی محدود نمیشود. بسیاری از کسبوکارها نیز در این ماه تلاش میکنند بدهیهای خود را تسویه کنند و حسابهای سال را ببندند. به همین دلیل معمولاً در اسفند چکهای بیشتری وصول میشود و از این مسیر نیز گردش پول در اقتصاد افزایش مییابد.
گزارشهای بانک مرکزی نشان میدهد از سال ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳، مبلغ چکهای وصولی در اسفند به طور متوسط ۴۸ درصد بیشتر از میانگین ماهانه همان سال بوده است.
برای مثال در اسفند سال گذشته ۹۳۶ هزار میلیارد تومان چک وصول شده، در حالی که میانگین ماهانه مبلغ چکهای وصولی در سال ۵۱۲ هزار میلیارد تومان بوده است. به این ترتیب گردش پول از طریق وصول چکها در آخرین ماه سال ۱۴۰۳ حدود ۴۲۴ هزار میلیارد تومان، یعنی ۸۳ درصد بیشتر از میانگین سال بوده است؛ رقمی قابل توجه.
ماهی که کسبوکارها نفس تازه میکنند
افزایش گردش پول در اسفند معمولا به معنای رونق نسبی فعالیتهای اقتصادی است. در چنین شرایطی، کسبوکارها نیز تحرک بیشتری پیدا میکنند.
گزارشهای اتاق ایران از شاخص مدیران خرید (شامخ) نشان میدهد ارزیابی صاحبان کسبوکار از شرایط فعالیت اقتصادی معمولاً در اسفند نسبت به ماه قبل کمی بهبود مییابد. حتی در دو سال گذشته که اقتصاد در وضعیت رکودی قرار داشته، مدیران بنگاهها در اسفند شرایط را اندکی بهتر از ماه قبل توصیف کردهاند.
به بیان دیگر، حتی در سالهای دشوار اقتصادی نیز اسفند برای کسب و کارها معمولاً روزنهای برای نفس کشیدن اقتصاد بوده است.
اسفندی متفاوت در آستانه ۱۴۰۵
اما اسفند ۱۴۰۴ شرایطی متفاوت دارد؛ ماهی که دشواریهای سالهای اخیر را با شدتی بیشتر در خود جمع کرده است. تورم نقطه به نقطه در بهمنماه به ۶۸.۱ درصد رسیده است و اگر فرض کنیم افزایش قیمتها در اسفند نیز با متوسط تورم ماهانه یک سال گذشته، یعنی حدود ۴.۴ درصد ادامه یابد، میتوان پیشبینی کرد که تورم نقطه به نقطه اسفند به حدود ۶۹.۹ درصد خواهد رسید؛ رقمی که به طور محسوسی بالاتر از سالهای اخیر است. علاوه بر این وضعیت جنگی در کشور موجب شده شرایط بسیاری از شرکت ها وخیم شود. محمود معاون مالی در یک شرکت تقریبا متوسط است می گوید برای اولین در دوره 15 ساله مدیریت او در این شرکت ناچار شده حقوق ها و عیدی ها را نصف پرداخت کند.
«حامد در بازار آهن شهرکمال میگوید: «از وقتی اعلام کردند چکهای برگشتی بعد از نهم اسفند مشمول جرایم قانونی نمیشوند، اوضاع خرابتر شده. از آن تاریخ به بعد، یک چک هم نتوانستهام وصول کنم. طرف مقابل میگوید مهم نیست برگشت بخورد، جریمه ندارد دیگر!»
مدیر یک شرکت اینترنتی که خواست نامش فاش نشود به زومان گفت: «در اسفند تقریباً وصولی نداشتهایم.»
اما برای این شرکتها، یک نگرانی بزرگتر از اسفند وجود دارد: فروردین. ماهی که حدود نیمی از آن (۱۳ روز) تعطیل است و کسبوکارها معمولاً با نقدینگی ذخیرهشده از اسفند، خود را تا میانه بهار میرساندند. امسال اما، اسفند که وصولی نداشته، نگرانی از تعطیلات فروردین را دوچندان کرده است. این نگرانی در کنار نااطمینانی ناشی از جنگ، باعث شده اکثر مدیران از بحران در جریان نقد شرکتها صحبت کنند
تجربه چنین تورمی در شرایطی رخ میدهد که بسیاری از مردم ناچار به ترک محل زندگی خود شدهاند یا روزهایشان را در سایه ترس از صدای انفجار، ویرانی و مرگ میگذرانند. در چنین فضایی، فعالیت بسیاری از کسبوکارها، دستکم در برخی شهرها، به شدت کاهش یافته و تأمین هزینههای روزمره برای بخش بزرگی از جامعه دشوارتر از همیشه شده است.
همه این شرایط باعث شده اسفند امسال، برخلاف روند معمول همیشگی، نشانی از رونق و جنبوجوش شب عید نداشته باشد. به قول مدیر مالی یک شرکت اسفند ماه امید بود اما امسال ماه استرس و تردید است.