پدیده «پولدار فقیر» در ایران!/ چطور طبقه متوسط از اقتصاد غیب شد؟

تصور کنید نامه‌ای دریافت می‌کنید که دو خبر برایتان دارد؛ یک خبر خوب و یک خبر بد. خبر بد این است که یارانه نقدی ۴۰۰ هزار تومانی شما قطع شده است. اما خبر خوب؟ شما جزو ۱۵ درصد ثروتمند جامعه هستید! این سناریویی است که دولت با تغییر معیار یارانه‌ها برای بسیاری از خانواده‌های ایرانی رقم زده است. اگر درآمد خانواده چهارنفره شما بالای ۴۸ میلیون تومان باشد، حقی برای اعتراض ندارید. اما آیا این خط‌کشی جدید واقعاً به معنای ثروتمند بودن است یا صرفاً روایتی جدید از تنگنای اقتصادی طبقه‌ متوسط؟

دولت اعلام کرده که دیگر دهک‌بندی ملاک رسیدگی به اعتراضات یارانه‌ای نیست، بلکه سطح درآمد و ارزش دارایی‌ها تعیین‌کننده است. بر اساس اطلاعات منتشر شده از سوی وزارت رفاه، تنها ۱۵ درصد از خانوارها مشمول این حذف می‌شوند. با یک حساب و کتاب ساده می‌توان به تصویری نگران‌کننده از وضعیت اقتصادی جامعه رسید. اگر آستانه درآمدی برای خانوارهای مختلف (از ۳۰ میلیون برای یک نفر تا ۵۴ میلیون برای پنج نفر) و همچنین سهم خانوارها با تعداد اعضای متفاوت از کل خانوارهای جامعه را در نظر بگیریم (مثلا ۶.۶ درصد خانوارها یک نفره هستند و اگر ۳۰ میلیون درآمد داشته باشند اعتراضشان به حذف یارانه پذیرفته نخواهد شد)، به یک میانگین می‌رسیم: حدود ۴۳ میلیون تومان. این یعنی دولت می‌گوید هرکس بالاتر از این رقم درآمد دارد، «پردرآمد» است و اعتراضش برای دریافت یارانه رد می‌شود.

این عدد ۴۳ میلیون تومانی، یک سرنخ کلیدی است. وقتی دولت می‌گوید تنها ۱۵ درصد جامعه بالای این خط قرار دارند، در واقع به طور ضمنی اعتراف می‌کند که درآمد ۸۵ درصد خانوارهای ایرانی معادل یا کمتر از ۴۳ میلیون تومان در ماه است.

اگر جمعیتی را که یارانه‌شان حذف شده است، ۱۵ درصد مرفه جامعه در نظر بگیریم، به زبان اقتصادی می‌توان گفت این جمعیت دهک دهم و نیمی از دهک نهم را شامل می‌شوند. ۸۵ درصد دیگر نیز شامل دهک‌های اول تا هشتم و نیمی از دهک نهم هستند و بیش از ۲۳.۹ میلیون خانوار از جمعیت کشور را شامل می‌شوند که همچنان یارانه‌بگیر باقی مانده‌اند.

با این حساب خانواری که ۴۳ میلیون تومان درآمد ماهانه دارد جزء دهک نهم است؛ البته از خانوارهای کم‌درآمدتر دهک نهم. این خانواده‌ جزء ۲۰ درصد مرفه جامعه است.

حالا بیایید این درآمد ۴۳ میلیون تومانی را در کنار هزینه‌ها قرار دهیم. شورای عالی کار، هزینه سبد معیشتی برای سال ۱۴۰۴ را ۳۳ میلیون تومان برآورد کرده است؛ این عدد حداقل هزینه برای تأمین نیازهای اولیه‌ یک خانواده است، نه یک زندگی مرفه. با این حساب، درآمد یک خانواده‌ دهک نهمی تنها حدود ۳۰ درصد بیشتر از حداقل مخارج زندگی است. این فاصله‌ اندک، یعنی کوچک‌ترین تکانه‌ اقتصادی، بیماری یا هزینه‌ی پیش‌بینی‌نشده می‌تواند این خانواده را به زیر خط هزینه‌های حداقلی بکشاند.

نگران‌کننده‌تر از این فاصله اندک، روند کوچک شدن آن در سال‌های اخیر است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که در سال ۱۴۰۱، درآمد دهک نهم دو برابر سبد معیشتی بود. این حاشیه امن در سال ۱۴۰۲ به ۹۰ درصد، در سال ۱۴۰۳ به ۴۶ درصد کاهش یافت و حالا امسال به ۳۰ درصد رسیده است. یعنی حالا توان دهک نهمی‌ها که دومین دهک پردرآمد جامعه هستند هم برای پوشش هزینه‌های زندگی هر سال کاهش می‌یابد.

این اعداد یک پیام روشن دارند: طبقه‌ی متوسط و نسبتا مرفه جامعه، که روزی موتور محرک اقتصاد و ثبات اجتماعی بود، با سرعتی زیاد در حال نزدیک شدن به خط هزینه‌های حداقلی است. حذف یارانه برای عده‌ای شاید خبر از قرار گرفتن در بالای هرم درآمدی بدهد، اما واقعیت تلخ‌تر این است که فاصله‌ این «قله» تا «دره» هزینه‌ها، روز به روز کمتر می‌شود.

آیا این تغییرات بر وضعیت مالی شما تأثیر گذاشته است؟ نظرات خود را با ما در میان بگذارید.