ریسک تجارت با ایران پس از فرمان ترامپ؛ کدام کشور بیشتر ضرر می‌کند؟

روز جمعه فرمان تعرفه آمریکا علیه تجارت با ایران به دستور ترامپ اجرایی شد. طبق این فرمان، آمریکا می‌تواند علیه بر کالاهای وارداتی به ایالات متحده از سوی تمام کشورهایی که به طور مستقیم یا غیر مستقیم از ایران کالا یا خدمات خریداری می‌کنند، یک تعرفه اضافی وضع کند. ترامپ نرخ این تعرفه را دقیقا مشخص نکرده و جزئیات آن را به وزرای امور خارجه و بازرگانی و امنیت داخلی سپرده است. با این حال طبق اولین تهدید ترامپ تا ۲۵ درصد هزینه اضافی به شرکای تجاری ایران تحمیل کند.

اما این شرکا چه کشورهایی هستند و اگر بخواهند به خرید کالا از ایران ادامه دهند،‌ چه حجمی از زیان را باید بپذیرند؟

چین مهم‌‌ترین شریک تجاری ایران است. بیش از یک چهارم از کل صادرات غیر نفتی ایران به این کشور بزرگ شرق آسیاست. طبق آمار گمرک، در سال ۱۴۰۳، چین ۱۴.۸ میلیارد دلار کالا و خدمات غیر نفتی از ایران وارد کرده است.

همچنین طبق گزارش‌ها چینی‌ها خریدار بیش از ۹۰ درصد نفت ایران هستند. یعنی اگر حجم صادرات نفتی ایران در سال ۲۰۲۴ برابر با ۴۶.۸ میلیارد دلار را در نظر بگیریم، بیش از ۴۲ میلیارد دلار آن به مقصد چین بوده است. بنابراین می‌توان گفت مجموع حجم واردات نفتی و غیر نفتی چین از ایران به حدود ۵۷ میلیارد دلار می‌رسد.

اگر از صادرات نفت به دیگر کشورها چشم‌پوشی کنیم و تنها صادرات غیر نفتی کشور را در نظر بگیریم، پس از چین، عراق با ۱۲ میلیارد دلار، امارات با ۷.۲ میلیارد دلار، ترکیه با ۶.۹ میلیارد دلار، پاکستان و افغانستان هر یک با ۲.۴ میلیارد دلار، هند با ۱.۹ میلیارد دلار و عمان با ۱.۵ میلیارد دلار هفت مقصد بعدی صادرات ایران هستند. این ۸ کشور در مجموع ۸۵ درصد کالاهای ایرانی را خریداری می‌کنند و شرکای تجاری استراتژیک کشور محسوب می‌شوند.

اما حجم صادرات این کشورها به آمریکا چقدر است؟

طبق آمارهای بین‌المللی در سال ۲۰۲۴ که از پایگاه «تریدینگ اکونومیکس» و «رصدخانه پیچیدگی اقتصادی» جمع‌‌آوری شده، در بین ۸ شریک مهم تجاری ایران، چین با ۵۲۵.۶۵ میلیارد دلار بیشترین حجم صادرات به ایالات متحده را دارد. هند با ۷۹.۴ میلیارد دلار، ترکیه با ۱۶.۳ میلیارد دلار، امارات با ۱۱.۷ میلیارد دلار،‌ عراق با ۷.۷ میلیارد دلار، پاکستان با ۵.۶ میلیارد دلار، عمان با ۱.۳ میلیارد دلار و افغانستان با ۲۲.۸ میلیون دلار در رده‌های بعدی قرار می‌گیرند.

حالا اگر تمام این کشورها بخواهند فرمان ترامپ را زیر پا بگذارند و به تجارت با ایران ادامه دهند، و اگر فرض کنیم نرخ تعرفه برای تمام این کشورها در سقف خود یعنی ۲۵ درصد اعمال شود، چین با ۱۳۱ میلیارد دلار بیشترین زیان را خواهد پذیرفت. و پس از آن هند با نزدیک به ۲۰ میلیارد دلار بیشترین زیان را خواهد داشت. زیان کشورهای دیگر نیز در بازه ۵.۷ میلیون دلار برای افغانستان تا ۴ میلیارد دلار برای ترکیه متغیر است.  

با وجود این هزینه‌های هنگفت کدام یک از این کشورها زمین تجارت با ایران را ترک می‌کنند و کدام یک باقی می‌مانند؟

اگر حجم زیان ناشی از اعمال تعرفه را با کل حجم واردات این کشورها از ایران مقایسه کنیم،‌ محاسبات نشان می‌دهد که هند ۱۰۴۶ درصد (یعنی بیش از ۱۰ برابر) بیشتر از کل وارداتی که از ایران دارد باید هزینه بدهد. این نسبت برای چین ۲۳۱ درصد، برای ترکیه ۵۹.۳ درصد،‌ برای پاکستان ۵۷.۹ درصد، برای امارات ۴۰.۶ درصد، برای عمان ۲۱ درصد و برای عراق ۱۶ درصد است. بنابراین اگر می‌توان گفت اگر این تعرفه‌ها به صورت جدی و با نرخ بالا از سوی آمریکا اعمال شود،‌ اغلب این کشورها به ویژه هند و چین که صادرات زیادی به آمریکا دارند، با هزینه هنگفتی مواجه خواهند شد.

با این حال این هزینه تنها عاملی نیست که در تصمیم این کشورها برای ادامه تجارت با ایران موثر خواهد بود.

عامل مهم دیگر در تصمیم شرکای تجاری ایران، کالاهایی است که از ایران وارد می‌کنند. برای مثال چین نفت تحریمی ایران را ارزان‌‌تر از هر کشور دیگری خریداری می‌کند و از این مبادله سود هنگفتی می‌برد.

در سمت دیگر بخش زیادی از واردات عراق و ترکیه از ایران، گاز طبیعی است که کالایی حیاتی محسوب می‌شود و جایگزینی آن با کشورهای دیگر شاید به آسانی نباشد.

از سوی دیگر ایالات متحده ممکن است استثنائاتی در جریمه‌های خود اعمال کند. همانطور که در جریان تحریم‌های این سال‌ها در برخی موارد اعمال کرده بود. برای مثال در این سال‌ها آمریکا، عراق یا ترکیه را در بازه‌هایی برای واردات گاز از ایران معاف از تحریم‌ها کرده بود.

این استثنائات اگر پس از این نیز وجود داشته باشند،‌ می‌توانند در تصمیم شرکای تجاری برای ادامه یا قطع مبادله با ایران بسیار موثر باشند.