کدام کشورها از ما جلو زدند؟ رتبه اقتصاد ایران در لیگ منطقه‌ای

این هدفی بود که در سند چشم‌انداز ۲۰ ساله کشور به ثبت رسیده بود. سندی که سال ۱۳۸۴ تدوین شد و اهداف کلی ۲۰ سال آتی کشور را مشخص کرده بود. حالا که دقیقا در نقطه پایان این سند ۲۰ ساله قرار داریم، می‌توان گفت این سند رویای بلندپروازانه‌‌ای بیش نبوده است.

در چشم‌انداز ۲۰ ساله صحبت از رسیدن به جایگاه اول اقتصادی است. این هدف می‌تواند از جوانب مختلفی بررسی شود، اما یکی از بارزترین نمودهای آن که در سند چشم‌انداز هم به آن اشاره شده، درآمد سرانه است؛ یعنی سهم هر نفر از کل درآمدی که سالانه در کشور از تولید و صادرات و سرمایه‌گذاری و خلاصه تمام فعالیت‌های اقتصادی به دست می‌آید.

حالا درآمد سرانه ما به چه سطحی رسیده و سرعت پیشرفتمان نسبت به کشورهای منطقه در این دو دهه چقدر بوده است؟

نگاهی به آمار بانک جهانی حقایق تلخی را از تغییر جایگاه اقتصادی کشور در منطقه ما نشان می‌دهد. طبق این آمار در سال ۲۰۲۴ – یعنی سال ۱۴۰۳ – درآمد سرانه ایران بر اساس روش برابری قدرت خرید (ppp) ۱۹.۹ هزار دلار بوده است. این در حالی است که میانگین این شاخص در ۲۰ کشور منطقه ۳۵.۹ هزار دلار بوده است. یعنی متوسط درآمد سالانه هر فرد در ایران بر حسب برابری قدرت خرید بین پول کشورهای مختلف، ۴۵ درصد کمتر از میانگین کشورهای منطقه است. در اینجا منظور از کشورهای منطقه بر اساس سند چشم‌انداز ۲۰ ساله یعنی کشورهای همسایه ایران، خاورمیانه و منطقه قفقاز.

طبق آمارها در بین کشورهای منطقه از سال ۲۰۰۵ تا کنون بیشترین درآمد سرانه را قطر داشته که در سال ۲۰۲۴ درآمد آن به بیش از ۱۲۶ هزار رسیده است. امارات، عربستان سعودی، بحرین و کویت در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند. از سوی دیگر در بین این ۲۰ کشور، ایران رتبه سیزدهم را کسب کرده است. این در حالی است که قرار بود در این سال کشور اول منطقه باشیم.

اما از سال ۲۰۰۵ تا کنون رتبه ایران چقدر تغییر کرده است؟

وقتی همین شاخص را در سال ۲۰۰۵ که مقارن با سال ۱۳۸۴ است، بررسی می‌کنیم مشخص می‌شود که رتبه ایران در شاخص درآمد سرانه در بین کشورهای منطقه نه تنها بهبود نیافته که بدتر شده است. طبق آمار بانک جهانی، کشور ما در این سال در بین این ۲۰ کشور در جایگاه هفتم بوده و بالاتر از ترکیه، ارمنستان، آذربایجان و چند کشور دیگر قرار داشتیم. اما در این بیست سال ۶ رتبه سقوط کرده‌ و به رتبه ۱۳ رسیده‌ایم.

البته این به معنای افت درآمد سرانه ما در این سال‌ها نیست. ماجرا وقتی جالب می‌شود که ببینیم اتفاقا درآمد سرانه ایران نسبت به سال ۲۰۰۵ یعنی بیست سال پیش، ۳۲ درصد رشد کرده است. بنابراین دلیل افت جایگاه ایران در منطقه، رشد پرشتاب بسیاری از کشورهای دیگر است که در مقابل آن‌ها رشد درآمد سرانه کشور ما ناچیز به نظر می‌رسد.

برای بررسی این موضوع می‌توان تغییر درآمد سرانه این ۲۰ کشور را در سال ۲۰۲۴ نسبت به سال ۲۰۰۵ مقایسه کرد.

این بررسی نشان می‌دهد در حالی که درآمد سرانه ایران در این بیست سال ۳۲ درصد افزایش یافته،‌ ۱۰ کشور منطقه رشد بیش از ۱۰۰ درصدی را تجربه کرده‌اند. در این میان گرجستان با رشد ۴۳۶ درصدی شتابان‌ترین حرکت را به سوی رفاه بیشتر و اقتصاد قوی‌تر داشته است. درآمد سرانه این کشور از ۵۲۷۲ دلار در سال ۲۰۰۵ به بیش از ۲۸ هزار دلار در سال ۲۰۲۴ رسیده است.

ارمنستان (۳۴۱ درصد رشد)، ترکیه (۲۸۷ درصد رشد)، ترکمنستان (۲۸۶ درصد رشد)، آذربایجان (۲۶۶ درصد رشد)، قرقیزستان (۲۳۶ درصد رشد)، ازبکستان (۲۲۸ درصد رشد)، تاجیکستان (۲۲۳ درصد رشد)، قزاقستان (۲۰۹ درصد رشد) و مصر (۱۹۱ درصد رشد) کشورهای دیگری بوده‌اند که رشد شتابانی را تجربه کرده‌اند.

همچنین پاکستان با ۹۰ درصد رشد، عراق ۵۳ درصد رشد، بحرین و اردن با بیش از ۴۰ درصد رشد و عربستان سعودی با ۳۳ درصد رشد نسبت به ایران حرکت پرشتاب‌تری به سمت افزایش درآمد سرانه و رفاه اقتصادی داشته‌اند.

از سوی دیگر کشورهای عربی حوزه خلیج فارس شامل کویت،‌ امارات،‌ کویت و قطر با وجود سطح بالای درآمد سرانه، از سال ۲۰۱۲ افت زیادی را تجربه کرده‌اند. علت این موضوع عمدتا به کاهش قیمت نفت در این سال‌ها بر می‌گردد که باعث شد درآمد این کشورها به شدت تحت تاثیر قرار بگیرد. موضوعی که باعث شد رشد درآمد سرانه آن‌ها در انتهای این بازه زمانی ۲۰ ساله منفی و یا بسیار ناچیز باشد.

همه این اعداد می‌گویند اهدافی که سال‌ها قبل تعیین شد، نه تنها محقق نشد بلکه اگر اقتصاد ایران را با کشورهای اطرافمان مقایسه کنیم وضعیت ما حالا حتی شاید بدتر از سال ۱۳۸۴ است.

بنابراین در بهترین و خوش‎‌بینانه‌ترین ارزیابی می‌توان گفت اقتصاد ما در این ۲۰ سال درجا زده است؛ ۲۰ سالی که بسیاری از کشورهای منطقه از آن برای توسعه اقتصادی و ساخت آینده خود بهره بردند. البته عمده این درجا زدن به علت تحریم‌ها رخ داده است که از ابتدای دهه ۹۰ تاکنون وجود داشته است.