دومینو بدهی بازنشستگی به بانک‌ها رسید: امپراتور جدید بنگاهداری در ایران

ناترازی صندوق‌های بازنشستگی، موضوع جدیدی نیست. سالهاست که در مورد این موضوع و تبعات شدید ورشکستگی برای اقتصاد کشور هشدار داده می‌شود. اما گزارش جدید مرکز پژوهش‌های مجلس پرده از ابعاد جدیدی از این ماجرا برداشته است.

 طبق این گزارش بخشی از فعالیت سازمان تامین اجتماعی از طریق استقراض از بانک رفاه انجام می‌شود و سازمان تامین اجتماعی سهام تعدادی از بنگاه‌های اقتصادی را در برابر تعهداتش به این بانک واگذار کرده است. به نظر می رسد این ناترازی صندوق‌ها حالا می‌تواند نظام بانکی را هم دستخوش تغییر کند.  

سازمان تامین اجتماعی بزرگ‌ترین صندوق بازنشستگی کشور است که بیش از ۴۸ میلیون نفر بیمه شده و مستمری‌بگیر دارد. این سازمان با وجود اینکه هنوز مثل بسیاری از صندوق‌های دیگر به مرحله وابستگی به دولت نرسیده، اما نزدیک به یک پنجم (۱۸ درصد) منابعش از بدهی‌های انباشته دولت تامین می‌شود.

بدهی‌هایی که به خاطر مواردی مثل متناسب‌سازی حقوق بازنشستگان، سهم دولت از حق بیمه ونمونه هایی از این دست است. دولت موظف است این تکالیف اضافی را هر سال تامین اعتبار کند اما طی این سال‌ها بخش زیادی از آن را نپرداخته و تبدیل به بدهی انباشته شده است.

طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، حجم این بدهی به سازمان تامین اجتماعی تا سال ۱۴۰۳ به مبلغ هنگفت ۱۰۷۲ هزار میلیارد میلیارد تومان رسیده و از سال ۱۳۹۵ یعنی در طی کمتر از یک دهه بیش از ۷ برابر شده است. برای اینکه بزرگی این بدهی را بهتر متوجه شویم،‌ باید توجه کنیم که در سال ۱۴۰۳ این بدهی به اندازه ۴۲ درصد از کل منابع عمومی بودجه دولت (۲۵۶۲ هزار میلیارد تومان) بوده است.

وقتی دولت بدهی خود را پرداخت نمی‌کند، سازمان تأمین اجتماعی برای ایفای تعهدات ماهانۀ خود (از جمله پرداخت مستمری بازنشستگان و هزینه‌های درمانی) تنها یک راه بیشتر ندارد: استقراض.

بر اساس گزارش بدهی دستگاه‌های اجراییِ منتشرشده از سوی بانک مرکزی، مانده بدهی سازمان تأمین اجتماعی به پنج بانک کشور تا پایان پاییز 1404 به حدود ۲۲ هزار میلیارد تومان (همت) رسیده است. با این حال، بیش از نیمی از این رقم، مربوط به بدهی این سازمان به بانک رفاه کارگران است؛ بانکی که بخش مهمی از سهام آن متعلق به خود سازمان تأمین اجتماعی است.

مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی اشاره کرده که در سال‌های اخیر، سازمان تأمین اجتماعی برای پرداخت تعهدات خود به بانک رفاه وابسته بوده است؛ به‌گونه‌ای که حتی در سال ۱۴۰۱ بخشی از بدهی خود به این بانک را با واگذاری سهام چند بنگاه اقتصادی تسویه کرده است.

این مرکز هشدار داده است که اکنون تعهدات سازمان تأمین اجتماعی در حال انتقال به شبکه بانکی است و در سال‌های آینده، بانک رفاه به یکی از ابر بنگاه‌داران اقتصاد ایران تبدیل خواهد شد. تا اینجا شاید به نظر برسد که اتفاق خاصی رخ نداده و صرفاً بنگاه‌ها به جای تعهدات نقدی به بانک واگذار شده‌اند.

اما مشکل اصلی زمانی رخ می دهد که بسیاری از این بنگاه‌ها خود با چالش سودآوری مواجه هستند. در چنین وضعیتی، عدم تعادل (ناترازی) صندوق‌های تأمین اجتماعی به بانک‌ها سرایت می‌کند و از سوی دیگر، بانک برای حفظ و بقای این بنگاه‌ها ناچار به تزریق تسهیلات مالی بیشتر می‌شود.

درنتیجه، افزایش حجم مطالبات معوق در شبکه بانکی می‌تواند اثر تورمی داشته باشد و هزینه‌های آن به جامعه تحمیل خواهد شد. همچنین، این روند بانک‌ها را از مأموریت اصلی خود (تأمین مالی بخش‌های مولد) منحرف می‌کند. در واقع، بانک رفاه به یک ابر بنگاه‌دار تبدیل می‌شود، اما بنگاه‌هایی که هر یک با مشکلات ساختاری و عملیاتی دست‌به‌گریبان هستند.