سقوط تاریخی فرزندآوری در ایران؛ جمعیت کشور در پایان قرن چقدر خواهد بود؟

نرخ باروری ایران در چهار دهه از حدود شش فرزند به ۱.۳۴ رسیده است. دبیر ستاد ملی جمعیت هشدار داده که در صورت تداوم روند کنونی، جمعیت ایران در ۷۵ سال آینده به ۳۱ میلیون نفر خواهد رسید؛ با این حال، برآوردهای سازمان ملل تصویر متفاوتی از آینده جمعیت کشور ارائه می‌دهند.

ایران در چهار دهه گذشته دو موج کاهش فرزندآوری را تجربه کرده است. موج نخست از نیمه دهه ۶۰ آغاز شد و نرخ باروری را تا اوایل دهه ۸۰ به حدود دو فرزند رساند. پس از افزایش نسبی باروری در میانه دهه ۹۰، موج دوم آغاز شد؛ روندی که نرخ باروری کشور را در سال ۱۴۰۴ به ۱.۳۴ فرزند رسانده است.

ایران اکنون تنها چهار صدم واحد با آستانه ۱.۳ فاصله دارد؛ محدوده‌ای که جمعیت‌شناسان آن را «باروری بسیار پایین» می‌نامند.

برای جایگزینی نسل‌ها، نرخ باروری در شرایط معمول باید حدود ۲.۱ فرزند به ازای هر زن باشد. نرخ کنونی ایران ۳۶ درصد پایین‌تر از این سطح است.

محاسبات زومان نشان می‌دهد اگر نرخ باروری در همین سطح باقی بماند، به ازای هر ۱۰۰ نفر در نسل مبنا، نسل بعدی حدود ۶۴ نفر، نسل دوم ۴۱ نفر و نسل سوم ۲۶ نفر خواهد بود.

این محاسبه ساده با فرض ثبات شرایط جمعیتی و بدون احتساب مهاجرت انجام شده و به معنای کاهش جمعیت کل کشور به یک‌چهارم نیست. با این حال، نشان می‌دهد چگونه کوچک شدن هر نسل، تعداد والدین بالقوه نسل بعد را نیز کاهش می‌دهد.

موج دوم کاهش فرزندآوری با یک تغییر مهم همراه شده است. در سال ۱۴۰۴ تعداد تولد فرزندان اول بیش از ۲۸ هزار مورد کاهش یافت. تولد فرزندان دوم نیز حدود ۱۱ درصد کمتر شد. این دو گروه روی‌هم ۷۲ درصد موالید ایران را تشکیل می‌دهند.

همزمان، تعداد ازدواج‌های ثبت‌شده در کشور از حدود ۸۹۲ هزار مورد در سال ۱۳۸۹ به ۴۳۱ هزار مورد در سال ۱۴۰۴ رسیده است.

سیاست‌گذار جمعیتی دیگر تنها با خانواده‌هایی روبه‌رو نیست که فرزند بیشتری نمی‌خواهند؛ تعداد ازدواج‌ها و تولد نخستین فرزند نیز کاهش یافته است.

مرضیه وحید دستجردی، دبیر ستاد ملی جمعیت، جمعیت ایران را در صورت تداوم روند کنونی در ۷۵ سال آینده ۳۱ میلیون نفر برآورد کرده است.

با این حال، بر اساس گزارش چشم‌انداز جمعیت جهان سازمان ملل در سال ۲۰۲۴، جمعیت ایران در سناریوی میانه تا حدود سال ۲۰۵۰ به ۱۰۲ میلیون نفر می‌رسد و پس از آن وارد مسیر نزولی می‌شود.

سناریوهای جمعیت ایران در پایان قرن میلادی

منبع: چشم‌انداز جمعیت جهان ۲۰۲۴ سازمان ملل و اظهارات دبیر ستاد ملی جمعیت

حتی در سناریوی باروری پایین سازمان ملل، جمعیت ایران در پایان قرن میلادی حدود ۵۳ میلیون نفر برآورد شده است. البته این پیش‌بینی پیش از انتشار آمار باروری سال ۱۴۰۴ تهیه شده و جزئیات محاسباتی برآورد جمعیت ۳۱ میلیونی نیز در اظهارات دبیر ستاد ملی جمعیت مشخص نیست.

حتی اگر جمعیت ایران به ۳۱ میلیون نفر نرسد، تغییر ترکیب سنی آن می‌تواند اقتصاد کشور را با چالش جدی مواجه کند. در سناریوی میانه سازمان ملل، بیش از یک‌سوم جمعیت ایران در پایان قرن ۶۵ ساله و بالاتر خواهند بود.

افزایش تعداد سالمندان و کاهش نسبی جمعیت در سن کار، فشار بر منابع صندوق‌های بازنشستگی و هزینه‌های درمان و مراقبت را افزایش خواهد داد.

خطر پیش روی ایران این است که پیش از دستیابی به سطح بالایی از درآمد و رفاه، با هزینه‌های اقتصادی یک جامعه سالمند مواجه شود.