پرونده ایران و آمریکا؛ تهران راضی به نوشتن شروط شد،واشنگتن پای میز نمی‌آید

Slug: iran-war-hormuz-economic-pressure-trump-morning-briefing

اگر از بامداد جمعه تا صبح اخبار تنش ایران را دنبال نکرده‌اید، چند اتفاق مهم افتاده است. تردد کشتی‌ها در هرمز دوباره پایین آمده، قطر و عمان تلاش می‌کنند از همین تنگه راهی برای کاهش تنش پیدا کنند، اما آمریکا می‌گوید فعلاً مذاکره مستقیمی با ایران ندارد. در واشنگتن نیز نشانه‌های بیشتری از تغییر میدان فشار دیده می‌شود؛ از محاصره و تهدید شرکای تجاری ایران تا طرحی کم‌سابقه برای مصادره نفتکش‌ها و محموله‌های نفتی.

شش ماه پس از آغاز جنگ، درگیری تمام نشده اما شکل آن در حال تغییر است. اینها مهم‌ترین خبرهای تازه، از جدیدتر به قدیمی‌تر هستند.

داده‌های اولیه کپلر نشان می‌دهد روز پنجشنبه تنها هفت کشتی تجاری از تنگه هرمز عبور کرده‌اند؛ کمتر از نصف میانگین ۱۰ روزه ۱۵ فروندی و پایین‌تر از ۱۷ کشتی روز قبل. چهار کشتی در حال خروج و سه فروند در حال ورود بودند. آمار ممکن است با شناسایی کشتی‌هایی که فرستنده خود را خاموش کرده‌اند تغییر کند، اما پیام اصلی باقی می‌ماند: با وجود تأکید واشنگتن بر باز بودن هرمز، تردد تجاری در یکی از مهم‌ترین شریان‌های انرژی جهان هنوز فاصله زیادی با شرایط عادی دارد.

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، بار دیگر از محاصره دریایی به‌عنوان بخشی از کارزار اقتصادی واشنگتن علیه تهران دفاع کرده است. او می‌گوید آمریکا طی ۱۴ روز گذشته به عبور محموله‌هایی شامل ۱۳۰ میلیون بشکه نفت از خلیج فارس کمک کرده، در حالی که صادرات ایران از بنادر تحت محاصره متوقف مانده است. دولت ترامپ این کارزار را «عملیات طرد اقتصادی» نامیده است. اهمیت این موضع در تغییر ابزار فشار است: واشنگتن فعلاً به جای گسترش حملات نظامی، می‌خواهد از محدود کردن درآمد و تجارت خارجی برای افزایش هزینه جنگ بر ایران استفاده کند.

وزارت دادگستری آمریکا در حال آماده‌سازی طرحی برای احیای سازوکار «دادگاه‌های غنائم دریایی» است؛ نهادی حقوقی که استفاده فعال از آن به قرن نوزدهم بازمی‌گردد. بر اساس گزارش بلومبرگ لا که فاکس‌بیزنس نیز آن را منتشر کرده، این سازوکار می‌تواند به دولت آمریکا اجازه دهد نفتکش‌ها و محموله‌هایی را که نیروی دریایی در جریان اجرای محاصره توقیف می‌کند، پس از طی روند قضایی به مالکیت خود درآورد و بفروشد. درآمد حاصل می‌تواند به خزانه آمریکا برسد. طرح هنوز نهایی نشده و در صورت اجرا احتمالاً با چالش‌های حقوقی روبه‌رو خواهد شد.

مارک کلی، سناتور دموکرات و خلبان رزمی سابق نیروی دریایی آمریکا، می‌گوید ترامپ برای پیدا کردن راه خروج از جنگ ایران با گزینه‌های دشواری روبه‌رو است. از نگاه او، اعزام نیروی زمینی می‌تواند جان هزاران نظامی آمریکایی را به خطر بیندازد و کنار کشیدن کامل نیز گزینه ساده‌ای نیست. کلی فشار اقتصادی همراه با بازسازی ائتلاف آمریکا با اروپا را مسیر بهتری دانسته است. او همچنین می‌گوید آمریکایی‌ها بخشی از هزینه جنگ را از طریق افزایش قیمت بنزین و مواد غذایی احساس می‌کنند و تشدید عملیات نظامی الزاماً راهی برای پایان بحران نیست.

کاخ سفید تأکید کرده است که در حال حاضر مذاکره‌ای میان تهران و واشنگتن جریان ندارد. ترامپ نیز گفته برای بازگشت به گفت‌وگو عجله‌ای ندارد. دولت آمریکا در عوض کارزار فشار اقتصادی را در اولویت قرار داده و می‌گوید این وضعیت تا زمانی ادامه خواهد یافت که ایران برای مذاکره‌ای «معنادار» آماده شود. بنابراین تحرکات دیپلماتیک روزهای اخیر را نباید با ازسرگیری مذاکرات ایران و آمریکا یکی دانست: کانال فعال فعلی میانجی‌ها هستند، در حالی که واشنگتن رسماً می‌گوید فعلاً گفت‌وگوی مستقیمی با تهران ندارد.

در حالی که مذاکره مستقیم ایران و آمریکا متوقف است، قطر، عمان و پاکستان تلاش‌های خود را ادامه داده‌اند. نخست‌وزیر قطر در تهران درباره بازگشت کشتیرانی عادی در هرمز گفت‌وگو کرده و ایران پذیرفته فهرستی از شروط خود را برای بازگشایی تنگه تهیه کند. تهران و مسقط نیز درباره ایجاد یک مسیر موقت کشتیرانی در آب‌های ایران و عمان در حال مذاکره‌اند. شروط مطرح‌شده از سوی ایران شامل پایان محاصره بنادر، رفع تحریم‌ها و جبران خسارت‌های جنگ است. فعلاً هدف میانجی‌ها توافق بزرگ نیست؛ آنها می‌کوشند ابتدا گره هرمز را باز کنند.

مرحله بعدی فشار آمریکا قرار نیست به محاصره دریایی محدود بماند. دولت ترامپ به کشورهایی که روابط تجاری و مالی خود با ایران را ادامه دهند درباره احتمال تحریم‌های ثانویه هشدار داده است. واشنگتن امیدوار است با محدود کردن خریداران نفت و مسیرهای مالی، دسترسی تهران به ارز را دشوارتر کند. مسئله اصلی اما چین و دیگر شرکای بزرگ اقتصادی ایران هستند. رویترز نیز در ارزیابی شش‌ماهگی جنگ نوشته یکی از محاسبات تهران این است که ترامپ برای شکستن بن‌بست حاضر نخواهد شد تحریم‌های ثانویه را با تمام توان علیه کشورهایی که اقتصاد ایران را سرپا نگه داشته‌اند اجرا کند.

الجزیره شش ماه جنگ را این بار نه از روی نقشه عملیات، بلکه از حساب تروث‌سوشال ترامپ بازسازی کرده است. از ۲۸ فوریه تا ۲۵ اوت، رئیس‌جمهوری آمریکا دست‌کم ۴۱۸۹ پست منتشر کرده که ۳۱۹ مورد آنها به ایران اشاره داشته‌اند؛ یعنی تقریباً هر ۱۴ ساعت یک پست. کنار هم گذاشتن این پیام‌ها تغییر مسیر جنگ را از زبان خود ترامپ نشان می‌دهد: از تهدید و آغاز حملات تا اعلام پیروزی، مذاکره و سپس بازگشت درگیری. جالب‌تر اینکه ترامپ در این نوشته‌ها نام خودش را بیش از مجموع اشاره‌هایش به هرمز، سلاح هسته‌ای و اسرائیل تکرار کرده است.

آن سوی آمار نفتکش‌ها، الجزیره سراغ ماهیگیران بندرعباس رفته است؛ جایی که بحران هرمز شکل روزمره‌تری پیدا می‌کند. فعالان محلی می‌گویند نگرانی از حملات، مین‌های دریایی و محاصره باعث شده برخی ماهیگیران کمتر به دریا بروند. هم‌زمان تجهیزات قایق و تور گران‌تر شده و محدودیت دسترسی به سوخت نیز بر میزان صید اثر گذاشته است. حاصل این وضعیت برای بازار محلی، عرضه کمتر و هزینه بیشتر است. گزارشی که یادآوری می‌کند بحران هرمز فقط درباره نفتکش‌ها، ناوهای جنگی و قیمت جهانی نفت نیست؛ معیشت ساحل‌نشینان جنوب ایران نیز بخشی از این جنگ است.

قیمت نفت در معاملات جمعه کاهش یافت و شاخص‌های اصلی در مسیر ثبت افت هفتگی قرار گرفتند. برنت در طول هفته بیش از پنج درصد و نفت آمریکا بیش از چهار درصد کاهش داشته‌اند. بازار ظاهراً بخشی از احتمال تشدید فوری جنگ را از قیمت‌ها خارج کرده و تلاش قطر و عمان برای افزایش تردد در هرمز را جدی گرفته است. با این حال، میان آنچه بازار قیمت‌گذاری می‌کند و آنچه روی آب اتفاق می‌افتد هنوز فاصله وجود دارد: تعداد کشتی‌های عبوری از تنگه همچنان بسیار پایین‌تر از شرایط عادی است.

اگر خبرهای چند ساعت گذشته را کنار هم بگذاریم، تصویر روشن‌تر می‌شود. مذاکره مستقیم ایران و آمریکا در جریان نیست، اما میانجی‌گری متوقف نشده است. قطر و عمان می‌کوشند از هرمز مسیری برای کاهش تنش باز کنند و واشنگتن در سوی دیگر فشار را بیش از گذشته به اقتصاد منتقل کرده است.

محاصره بنادر، تلاش برای قطع درآمدهای خارجی، تهدید شرکای تجاری و حالا بررسی مصادره نفتکش‌ها، قطعات یک راهبرد واحدند. در چنین شرایطی شاید یکی از ساده‌ترین شاخص‌ها برای سنجش مسیر بحران همان عددی باشد که صبح جمعه منتشر شد: چند کشتی حاضرند دوباره از تنگه هرمز عبور کنند.