تهران دست روی نقطه حساس گذاشت؛ هدف ایران در تنگه هرمز
والاستریتژورنال در این مقاله خود ادامه داد: این تهدید تهران نشاندهنده قدرت گرفتن جریانهایی در ایران است که مدتهاست خواهان خروج نیروهای آمریکایی از منطقه هستند. هرچند ایران در میدان نظامی ضربه متحمل شده، رهبران این کشور اکنون فرصتی میبینند تا از مذاکرات برای پایان دادن به جنگ ششماهه استفاده کنند و آمریکا را از جایگاه قدرت مسلط در خلیج فارس کنار بزنند.
مقامهای ایرانی این تهدید را بهطور علنی و در جریان مذاکرات با عمان مطرح کردهاند؛ عمان، کشوری در ساحل جنوبی تنگه، رهبری مذاکرات با تهران را بر عهده دارد. مقامهای آمریکایی به میانجیها گفتهاند واشنگتن محدودیت یا دریافت عوارض از تردد کشتیها در هرمز را از سوی ایران نخواهد پذیرفت. این موضوع یکی از چندین اختلاف جدی میان واشنگتن و تهران است که باعث تأخیر در نهایی شدن توافق شده است.
از نظر نظامی، تحلیلگران و فرماندهان ارشد پیشین ارتش آمریکا مدعیاند بعید است ایران بتواند در صورت تصمیم آمریکا برای عبور از تنگه، دسترسی نیروی دریایی آمریکا به خلیج فارس را مسدود کند.
پنتاگون در ماه آوریل، در اوج جنگ، دو ناوشکن مجهز به موشک هدایتشونده نیروی دریایی آمریکا را از هرمز عبور داد.
ایران با طرح خواستههایی حداکثری ممکن است در حال سنجش تمایل رئیسجمهور ترامپ برای ازسرگیری جنگ یا انتخاب راهی برای خروج از درگیری باشد؛ حتی اگر این به معنای آن باشد که آمریکا فعلاً برای مقابله با تلاش تهران جهت بیرون راندن نیروهای آمریکایی از خلیج فارس اقدامی نکند.
جاناتان پانیکوف، مقام ارشد پیشین اطلاعاتی آمریکا که اکنون در اندیشکده شورای آتلانتیک فعالیت میکند، گفت: «صرفنظر از اینکه ترامپ چه تصمیمی بگیرد، نتیجه بنیادی این خواهد بود که ایران عملاً کنترل قابلتوجهی بر تنگه خواهد داشت.»
دولت ترامپ تنها توافقی درباره تنگه هرمز را میپذیرد که در آن ایران هیچ عوارض یا هزینهای دریافت نکند و نتواند دسترسی هیچ کشوری به آبراه را مسدود کند. او افزود هر مسیر مشخصی برای کشتیرانی نیز موقتی خواهد بود.- یک مقام آمریکایی در گفتوگو با والاستریتژورنال
مقام آمریکایی دیگری نیز گفت اگر تهران تنگه را بدون هیچ مانعی باز کند، آمریکا محاصره بنادر ایران را لغو خواهد کرد.
ترامپ روز پنجشنبه به خبرنگاران گفت: «الان بهنوعی باز است»؛ زیرا آمریکا تنگه هرمز را محاصره کرده است. او اذعان کرد که ایران «همیشه میتواند چیزی شلیک کند، همیشه میتواند کاری انجام دهد یا مین بگذارد و اگر حتی یک مین آنجا باشد، اوضاع را بههم میریزد، چون هیچکس نمیخواهد کشتی میلیارددلاری خود را بهطور تصادفی با یک مین از دست بدهد.»
یادداشت تفاهمی که ترامپ در ماه ژوئن با ایران امضا کرد نیز با هدف بازگشایی تنگه هرمز و هموار کردن مسیر برای مذاکرات عمیقتر و در نهایت پایان جنگ تنظیم شده بود. اما این توافق در پی حملات ایران به کشتیها، با هدف تثبیت کنترل تهران بر تنگه، از هم پاشید.
مقامها میگویند پیشنویس توافق هرمز بهطور موقت یک مسیر ورودی در نزدیکی ایران و یک مسیر خروجی در نزدیکی عمان ایجاد خواهد کرد؛ هرچند رهبران ارشد ایران هنوز باید آن را تأیید کنند.
این توافق میتواند به باز شدن مسیر جریان انرژی از تنگه هرمز و کاهش فشار بر اقتصاد جهانی کمک کند. اما صادرکنندگان انرژی عرب حاشیه خلیج فارس، که از جنگی که اقتصادشان را بهشدت آسیب زده خسته شدهاند، نگرانند که این توافق به ایران امکان دهد برای همیشه در مورد آبراهی که شریان مالی آنهاست، حق تصمیمگیری داشته باشد.
دیپلماتهای ایران اصرار دارند برای بازگشایی کامل تنگه اقدامات بیشتری لازم است؛ از جمله رفع تحریمهای نفتی و پایان محاصره بنادر ایران توسط آمریکا.
کشتیهای اسرائیلی نیز از عبور از تنگه منع خواهند شد. همچنین کشتیها یا محمولههایی که با اقدام علیه نیروهای شبهنظامی متحد ایران در منطقه مرتبط باشند، اجازه عبور نخواهند داشت. کشورهایی که به ایران آسیب زدهاند نیز پیش از دریافت اجازه عبور باید غرامت بپردازند.
خبرگزاری فارس گزارش داده که دولت و نیروهای نظامی ایران مدیریت ناوبری و تردد در تنگه را بر عهده خواهند داشت و این شروط در پیشنویس قانونی گنجانده شده که شورای عالی امنیت ملی ایران در حال بررسی آن است.
علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بحران بینالمللی، سازمان فعال در زمینه حلوفصل مناقشات، گفت ممنوعیت عبور کشتیهای جنگی در قلب خواستههای تهران قرار دارد.
«کنترل ایران بهگونهای طراحی شده که ابزارهایی برای جلوگیری از دسترسی کشتیهای متخاصم فراهم کند.»- علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بحران بینالمللی
میانجیها گفتند توافق ایران و عمان شامل شروطی که خبرگزاری فارس مطرح کرده نیست. با این حال پس از آنکه مقامهای ایرانی این خواستهها را به میانجیهای عرب منتقل کردند، میانجیها آنها را جدی گرفتند؛ موضوعی که باعث عقبگرد در مذاکرات شد و نشان داد سپاه مصمم است به عبور بدون محدودیت از تنگه پایان دهد.
معادله پیچیده در تنگه هرمز
نظارت دائمی ایران بر هرمز مجموعهای از سرمایهگذاریهای اقتصادی و امنیتی در خلیج فارس را پیچیده خواهد کرد. معمولاً حدود یکپنجم نفت جهان از تنگه هرمز عبور میکند و سالانه دهها میلیارد دلار گاز طبیعی مایعشده قطر نیز از همین مسیر جابهجا میشود. دبی نیز از طریق بندر جبلعلی، در نزدیکی تنگه، تجارت پرسودی در حوزه کشتیرانی دارد.
تغییر آرایش نظامی آمریکا در منطقه
حضور دائمی نیروی دریایی آمریکا در خلیج فارس به سال ۱۹۷۱ بازمیگردد؛ زمانی که آمریکا یک پایگاه بریتانیا در بحرین را در اختیار گرفت و بعدها آن را به مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا تبدیل کرد.
حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس طی دهههای اخیر گسترش یافت و تعداد نیروهای آمریکایی در پایگاههای کویت، عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی به ۳۰ هزار نفر رسید.
اما حملات ایران به این پایگاهها، پنتاگون را مجبور کرده نیروهایش را جابهجا کند و بیش از گذشته به تأسیسات کمآسیبپذیر خارج از خلیج فارس متکی شود؛ تغییری که نشان میدهد جنگ همین حالا نیز آرایش نظامی آمریکا را تغییر داده است.
رزماری کلانیک، مدیر برنامه خاورمیانه در اندیشکده اولویتهای دفاعی آمریکا (Defense Priorities) و منتقد حضور نظامی آمریکا در خاورمیانه، گفت: «آنها عملاً ما را از خلیج فارس بیرون راندهاند؛ دستکم از نظر قدرت نظامی قابل استفاده.»
ایران در ابتدای جنگ اعلام کرد دوره جدیدی آغاز شده که در آن تهران کنترل تنگه هرمز را در اختیار خواهد داشت. رهبران ایران این کنترل را نوعی تضمین امنیتی، مشابه برنامه هستهای و زرادخانه موشکی کشور، میدانند.
تهران نهادی دولتی با عنوان «سازمان تنگه خلیج فارس» ایجاد کرده و از مالکان کشتیها خواسته برای عبور از تنگه در این نهاد ثبتنام کنند و بابت بیمه نیز هزینه بپردازند. آمریکا این نهاد را تحریم کرده و شرکتهای کشتیرانی طرف معامله با آن را به مجازات تهدید کرده است.
با وجود انکار آمریکا درباره کنترل ایران بر تنگه هرمز، واشنگتن در جریان جنگ تنها در موارد محدودی حاضر شده کشتیهای جنگی خود را وارد خلیج فارس کند و آن هم برای مأموریتهای کوتاهمدت بوده است.
کشتیهای تجاری نیز بدون دریافت تضمین درباره اینکه ایران به آنها حمله نخواهد کرد، تمایل چندانی به عبور از این گلوگاه ندارند. در مجموع، تردد از هرمز بهشدت مختل شده است.
انتظار این است که جریان انرژی از این آبراه برای سالها «کند و محدود» باشد.- کریس لانگ، افسر پیشین نیروی دریایی بریتانیا در خلیج فارس
مقامهای کشورهای خلیج فارس اذعان دارند که توافق پیشنهادی به تهران کنترل تنگه را میدهد و این کنترل ممکن است دائمی شود؛ اما میگویند در شرایط فعلی، این بهترین گزینه موجود برای آنهاست. جمهوری اسلامی ایران نشان داده که حاضر است تنش را تشدید کند و جنگ را تا حد ممکن برای متحدان منطقهای آمریکا پرهزینه کند.
کشورهای خلیج فارس از هماکنون طرحهایی برای دور زدن هرمز در دست بررسی دارند؛ از جمله توسعه خطوط لوله به دریای سرخ و دریای عمان و افزایش سرمایهگذاری در ذخیرهسازی نفت در خارج از منطقه.
اما مقامهای منطقه میگویند بدون یک توافق صلح معتبر، مسیرهای جایگزین نیز مانع از آن نخواهند شد که سپاه زیرساختهای انرژی آنها را هدف قرار دهد.