فینال جام جهانی، جدال اسپانیا - آرژانتین؛ تسویهحساب ۵۰۰ ساله غیرفوتبالی
دیدار نهایی جام جهانی مردان فیفا میان اسپانیا و آرژانتین، در ظاهر نبردی میان دو ابرقدرت فوتبال بهنظر میرسد، اما ماجرا به همینجا ختم نمیشود. این دو کشور، گذشتهای استعماری و شبکهای ادامهدار از پیوندهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی را با خود حمل میکنند؛ زمینهای که میتواند رخدادهای درون زمین را هم روشنتر کند.
فارنپالیسی در مقالهای به پرسشهایی پرداخته که در گفتوگوی اخیر کامرون آبادی با ادم توز، ستوننویس اقتصادی این نشریه، در پادکست مشترک آنها با نام وانز اند توز مطرح شد.
بخش پیشرو، نسخهای ویرایششده از همان گفتوگوست که فارنپالیسی منتشر و اعلام کرده که برای کوتاهی و شفافیت بیشتر این نسخه را انتشار داده است.
آرژانتین بدون اسپانیا شکل نمیگرفت
کامرون آبادی، مجری این گفتوگو، پرسید هویت ملی آرژانتین دقیقا از چه چیزهایی ساخته شده و این هویت چگونه در نسبت با اسپانیا و نفوذ فرهنگی آن تعریف میشود؟
ادم توز پاسخ داد: بدون اسپانیا، آرژانتین مدرن شکل نمیگرفت. نخستین فرودهای اسپانیایی و آغاز فتح در ۱۵۱۶، آرژانتین را در مسیر شکلگیریِ صورت مدرنش قرار داد.
توز توضیح داد که از نظر دولتمندی، نایبالملکنشین ریو دلا پلاتا در ۱۷۷۶ همزمان با استقلال آمریکا ایجاد شد و قلمروهایی را دربر میگرفت که بعدها آرژانتین، اروگوئه و پاراگوئه شدند. به گفتهی او، این ساختار دوام نیاورد؛ اختلافهای داخلی، فروپاشی اسپانیا در اروپا و جنگ استقلال که در میانه ۱۸۱۰ تا ۱۸۱۸ جریان داشت، زمینه را برای برآمدن جمهوری فراهم کرد که از مستعمرهای اسپانیایی به کشوری در حال گسترش تبدیل شد.
یک ایتالیا در قلب اسپانیاست
توز در ادامه به کلیشهای اشاره کرد که با لحنی طعنهآمیز اما بهزعم او معنادار، آرژانتین را توصیف میکند؛ کشوری از «ایتالیاییهایی که اسپانیایی حرف میزنند و نخبگانی که خود را انگلیسی میپندارند».
او گفت این توصیف بهویژه دربارهی نخبگان تجاری آرژانتین صدق میکند. بهلحاظ جمعیتی نیز، جمعیت ایتالیایی آرژانتین سومین جمعیت بزرگ ایتالیایی در جهان بهشمار میرود و حدود ۶۲ درصد آرژانتینیها دستکم بخشی از ریشهی خانوادگی یا قومی خود را به ایتالیا نسبت میدهند.
به گفتهی توز، اسپانیاییِ رایج در آرژانتین، یعنی اسپانیایی ریو دلا پلاتا که آمیزهای پررنگ از زبان ایتالیایی، بهویژه گویشهای جنوب ایتالیا، را در خود دارد. تغییر در صرف فعلها از نشانههای همین تأثیر است.
چرا آرژانتین اروپاییترین کشور آمریکای جنوبی است؟
توز سپس به نفوذ محدود جمعیت بومی در شکلگیری هویت آرژانتینی اشاره کرد و آن را با کشورهایی مانند پرو، بولیوی و اکوادور متفاوت دانست. او همچنین گفت نقش بردهداری در آرژانتین در مقایسه با برزیل بسیار کمتر بوده است.
نتیجهگیری او این بود که آرژانتین «اروپاییترین و در عین حال کملاتینآمریکاییترین کشور آمریکای جنوبی» است؛ تا جایی که برخی خانوادههای قدیمی آرژانتینی، «آمریکای لاتینی شدن» را تراژدی تاریخ مدرن این کشور توصیف کردهاند.
چگونه فوتبال به آرژانتین رسید؟
آبادی سپس پرسید دو کشور چگونه به ابرقدرتهای فوتبال تبدیل شدند. توز پاسخ داد که فوتبال بخشی از صادرات فرهنگی بریتانیا در اواخر سدهی نوزدهم بود؛ همانگونه که راگبی، کریکت، گلف و تنیس نیز چنین بودند.
به گفتهی او، فوتبال در ۱۸۶۷ و از درون جامعهی بریتانیاییِ آرژانتین شکل گرفت. باشگاههای کریکت که زمینهای بزرگی در اختیار داشتند، بهتدریج تیمهای فوتبال ایجاد کردند و از دل همان ساختارها، نخستین باشگاههای فوتبال آرژانتین متولد شدند.
بارسلونا، مادرید و سیاست فوتبال
توز توضیح داد که حدود ده سال بعد، همین الگو در اسپانیا تکرار شد. فوتبال ابتدا در کاتالونیا رشد کرد و سپس از طریق کاتالانیها به مادرید رسید.
اما از دهههای ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ به بعد، فوتبال بیش از پیش رنگ ملی و سیاسی گرفت. در دوران فرانسیسکو فرانکو، رئال مادرید به نماد حکومت فرانکو تبدیل شد در حالی که بارسلونا به «ارتش خاموش استقلال کاتالونیا» شهرت یافت.
هواداران بارسا هنوز هم در هر مسابقه، در دقیقهی ۱۷ و ۱۴ ثانیه, شعار استقلالطلبانه سر میدهند؛ اشارهای نمادین به سال ۱۷۱۴ و سقوط کاتالونیا.
فوتبال، فراتر از ۹۰ دقیقه
به باور توز، سیاست در فوتبال اسپانیا هنوز هم زنده و فعال است و در کوچکترین لایههای این ورزش دیده میشود. از سوی دیگر، میراث فوتبال آرژانتین و اروگوئه از همان دهههای نخست فوتبال سازمانیافته شکل گرفت؛ زمانی که حتی تیمهای اروپایی نیز اعتراف میکردند سطح بازی در منطقه ریو دلا پلاتا از اروپا بالاتر است.
در نتیجه، فینال اسپانیا و آرژانتین فقط تقابل دو تیم نیست؛ برخورد دو روایت تاریخی، دو مسیر شکلگیری ملی و دو برداشت متفاوت از هویت در جهان اسپانیاییزبان است.
شما ریشههای مشترک اسپانیا و آرژانتین را چگونه میبینید؟