ایران و آمریکا در آستانه جنگ فرسایشی؛ هرمز محور بحران
ایران در میانه تشدید تبادل آتش با آمریکا، تنگهی هرمز را «خط قرمز غیرقابلشکست» خواند و هشدار داد اگر دونالد ترامپ تهدید خود برای حمله به زیرساختهای ایران را عملی کند، تهران «تمام زیرساختها در سراسر منطقه» را هدف قرار خواهد داد. همزمان، آمریکا در پنجمین روز حملات خود موجهای تازهای از ضربهها را علیه ایران انجام داد؛ حملاتی که عمدتا بر جنوب متمرکز بود، اما به بخشهای عمیقتری از ایران هم نفوذ کرد. ایران نیز در پاسخ، حملات تازهای به کشورهای خلیج فارس انجام داد و سطح بحران را بالاتر برد.
بهگزارش سیاِناِن، وزارت امور خارجهی ایران روز پنجشنبه آمریکا را به ارتکاب جنایت جنگی بهدلیل هدف گرفتن زیرساختهای غیرنظامی متهم کرد و همزمان حملات خود به کشورهای عربی همسایه در خلیج فارس را در چارچوب دفاع از خود توصیف کرد. این وزارتخانه در بیانیهای نوشت آمریکا «جنایتهای جنگی متعدد، بهویژه با هدف گرفتن تاسیسات و زیرساختهای غیرنظامی» مرتکب شده و این حملات را «نقض آشکار منشور سازمان ملل متحد و قواعد بنیادین حقوق بینالملل» دانست. در همان حال، تهران دربارهی حملات خود به همسایگان نوشت این اقدامات «دفاعی» و «همسو با حق ذاتی و قانونی ایران برای دفاع از خود» ذیل حقوق بینالملل و مادهی ۵۱ منشور سازمان ملل هستند.
بیانیهی ایران اشارهای به حملات اخیر این کشور به کشتیرانی تجاری یا موشکپرانی و حملات پهپادی پیشین به ساختمانهای مسکونی، هتلها، فرودگاههای غیرنظامی و تاسیسات بزرگ انرژی و آب در چند کشور حوزهی خلیج فارس نکرد. در میان نمونههایی که در متن به آنها اشاره شد، حملهی ۳ ژوئن به فرودگاه بینالمللی کویت بود که ترمینال مسافری را بهشدت آسیب زد، یک نفر را کشت و بیش از ۶۰ تن را زخمی کرد؛ همچنین حملهای در اواخر ماه گذشته که وزارت کشور بحرین گفت به یک ساختمان مسکونی خسارت سنگین وارد کرده است. وزارت خارجهی ایران در مقابل، حملات بامداد چهارشنبه به یک تاسیسات تولید آب معدنی در شهرستان دهلران نزدیک مرز عراق و نیز ضربه به مرکز کنترل ترافیک دریایی در چابهار در جنوبشرقی ایران را بهعنوان نمونههای جنایت جنگی آمریکا برجسته کرد.
در سطح دیپلماسی نیز هشدارها ادامه یافت و همزمان نشانههایی از تمایل به گفتوگو باقی ماند. یک کارشناس منطقهای گفت آمریکا و ایران با ادامهی تبادل حملهها، خطر ورود به «جنگ همیشگی» را پیش میبرند؛ بهگفتهی علی واعظ، مشاور ارشد و مدیر پروژهی ایران در گروه بحران بینالملل، «حدود دو ماه طول کشید تا یک صفحهونیم تفاهمنامه مذاکره شود ... اما فقط سه هفته طول کشید تا از هم بپاشد». او توضیح داد دو طرف در ماه آوریل به آتشبسی شکننده رسیدند و در ماه ژوئن یادداشت تفاهم را امضا کردند؛ یادداشتی که قرار بود زمینهساز گفتوگو دربارهی پایان دائمی درگیری، برنامهی هستهای ایران، ادارهی بلندمدت تنگهی هرمز و دیگر مسائل کلیدی منطقهای باشد. واعظ افزود توافق اولیه بهایندلیل تثبیت نشد که ایران و آمریکا کوشیدند تفسیر خود را از این سند ۱۴ بندی تحمیل کنند.
در همین چارچوب، مقامهای ایرانی همچنان از آمادگی برای مذاکره سخن گفتند، حتی اگر فضای سیاسی بهسرعت به سمت رویارویی میرفت. پس از آنکه آمریکا در واکنش به حملات تهران به کشتیرانی در هرمز به شهرهای ایران حمله کرد، دستاوردهای دیپلماتیک طی هفتهی گذشته به عقب برگشت. ترامپ بار دیگر تهدید کرد پلها و نیروگاههای ایران را هدف قرار میدهد و ارتش ایران نیز در پاسخ از گسترش اهداف خود در منطقه و بستن دیگر تنگههای دریایی سخن گفت. با وجود آنکه چهار ماه خصومت، تبادل تهدید و تشدید اقدام متقابل را بههمراه داشته، مقامهای ایرانی هنوز مانند ترامپ آتشبس را «تمامشده» اعلام نکردهاند.
محمد اکرم نیا، سخنگوی ارتش ایران،گفت: «اگر اقدامات خصمانهی آمریکا علیه ایران ادامه پیدا کند، پاسخ جمهوری اسلامی فراتر از محاسبات دشمن خواهد بود و عرصههای جدیدی از رویارویی شکل خواهد گرفت.» محمدباقر قالیباف، مذاکرهکنندهی ارشد ایران، نیز زیر فشار داخلی و تهدید آمریکا برای خروج از توافق هشدار داد که تهران میتواند این توافق را رها کند و جنگ را از سر بگیرد. او در همان بیانیهی چهارشنبه تأکید کرد: «ما هرگز جنگ را نخواستهایم و اکنون هم آن را نمیخواهیم، اما باید همیشه برای رویارویی آماده باشیم.»
در جبههی دریایی، هند به مالکان و اپراتورهای کشتی دستور داده است ملوانان هندی را روی شناورهایی که از تنگهی هرمز عبور میکنند مستقر نکنند. ادارهی کل کشتیرانی در اطلاعیهای که اواخر چهارشنبه صادر شد نوشت: «تا اطلاع ثانوی هیچ استقرار ملوانان هندی روی شناورهایی که سفر آنها شامل عبور از تنگهی هرمز میشود، انجام نشود.» این هشدار به چند حملهی پهپادی اخیر به کشتیرانی در داخل و اطراف تنگه اشاره داشت که در آنها دو ملوان هندی کشته شدند. طبق آمار دولت، هند با بیش از ۳۰۰ هزار دریانورد فعال در ناوگانهای جهانی، سومین تامینکنندهی بزرگ ملوان در جهان بهشمار میرود و اتحادیهی دریانوردان هند میگوید حدود ۱۵ هزار ملوان هندی همچنان در غرب تنگهی هرمز گرفتار ماندهاند.
کویت نیز از موج تازهای از حملات پهپادی خبر داد. ارتش این کشور گفت کویت «در حال مقابله با حملات پهپادهای متخاصم» از سوی ایران است و سامانههای پدافندی آن «در حال رهگیری حملات متخاصم» بودهاند. وزارت خارجهی کویت این حملات را «نقضی جدی» بر حقوق بینالملل دانست و در بیانیهی خود تأکید کرد دولت کویت ایران را «بهطور کامل مسئول ادامهی این حملات و پیامدهای آن» میداند. ارتش ایران تا این لحظه دربارهی تازهترین موج حملات در کویت اظهار نظری نکرده است.
در سطح منطقهای، جردن هم گفت سامانههای دفاع هواییاش هشت موشک ایرانی را که بامداد پنجشنبه بهوقت محلی به سوی این کشور میرفتند، ساقط کرده است. ارتش اردن اعلام کرد بقایای این رهگیریها در چند نقطه سقوط کرده، اما هیچ زخمی یا خسارتی گزارش نشده است. در مقابل، ارتش ایران مدعی شد به داراییهای نظامی آمریکا در اردن حمله کرده و از جمله پهپادهایی را به سامانههای ارتباطی و ذخیرهی سوخت در پایگاه هوایی الازرق فرستاده است. سنتکام هنوز به این ادعاها واکنشی نشان نداده و سیاِناِن نیز نتوانسته آنها را بهطور مستقل راستیآزمایی کند.
در بحبوحهی این تنشها، فشارهای اقتصادی و نگرانی از اختلال در خلیج فارس نیز بر موضع کشورهای منطقه اثر گذاشته است. بهگفتهی اچ.اِ. هِلیِر از مؤسسهی خدمات متحد سلطنتی، کشورهای عربی خلیج فارس حاضر شدند از کاستیهای تفاهمنامهی آتشبس آمریکا و ایران چشمپوشی کنند، چون بیم داشتند بازگشت جنگ تمامعیار به اقتصادشان ضربهی دیگری بزند. هِلیِر به سیاِناِن گفت آسیبهای منفی به اقتصادها در همین چند هفتهی گذشته هم دیده شده، اما «هیچچیز شبیه آنچه اوایل امسال دیدیم» نبود. او افزود با وجود آنکه این تفاهمنامه «صادقانه بگویم خیلی خوب مذاکره نشده بود»، کشورهای خلیج فارس بهدنبال شکلگیری آن رفتند، چون گزینهی جایگزین بازگشت به جنگ فراگیر بود.
با این حال، از دلِ تهدیدها هنوز پیامهایی از باز بودن مسیر دیپلماسی هم به چشم میخورد. در چهار ماه درگیری، ایران و آمریکا بارها تهدیدهای مشابه ردوبدل کرده و وارد تشدید نظامی متقابل شدهاند، اما گفتوگوها کاملا متوقف نشده است. مقامهای ایرانی همچنان میگویند اگر آمریکا به حملات ادامه دهد، پاسخ تهران از هر محاسبهای فراتر میرود، بااینحال از مذاکره نیز حرف میزنند. از سوی دیگر، معاون رئیسجمهور آمریکا، جِی.دی ونس، از تلاش برای دیپلماسی دفاع کرد و گفت جنگ فقط با زور نظامی پیروز نمیشود.
در حوزهی نفت و کشتیرانی، آژانس بینالمللی انرژی هشدار داده است که ذخایر جهانی نفت در حال کاهشاند و یکی از مهمترین ضربهگیرها در برابر بزرگترین شوک عرضهی نفت در تاریخ، تضعیف میشود. فاتح بیرول، مدیر اجرایی این نهاد، به جیم اسکیوتو در برنامهی «د بریف» گفت: «اقتصاد جهانی هنوز از خطر رها نشده است.» او توضیح داد کشورها بخشی از کاهش نفت خاورمیانه را با افزایش تولید در دیگر مناطق جبران کردهاند و مسیرهای جایگزین، از جمله خط لولهی شرق به غرب عربستان سعودی، به مهار افزایش قیمتها کمک کردهاند، اما این وضعیت پایدار نخواهد ماند چون ذخایر جهانی نفت خام رو به کاهش است. طبق آمار آژانس، ذخایر نفت جهان میان ماههای مارس و مه ۳۶۰ میلیون بشکه سقوط کرد و در ژوئن کمی بهبود یافت، هرچند کشورها همچنان از ذخایر راهبردی خود برداشت کردند. قیمت نفت نیز در این ماه جهش کرده و نفت برنت، شاخص جهانی، حدود ۱۳ دلار بالا رفته و به نزدیک ۸۵ دلار در هر بشکه رسیده است؛ نفت وست تگزاس اینترمدیت هم بیش از ۱۰ دلار رشد کرده و کمی پایینتر از ۸۰ دلار قرار گرفته است.
همزمان، دسترسی به تنگهی هرمز بهشدت محدود مانده است. دادههای تحلیلگران اطلاعات دریایی در کپلر نشان میدهد روز چهارشنبه تنها ۱۳ کشتی تجاری از این تنگه عبور کردند که هشت فروند از خلیج فارس خارج شدند و پنج فروند وارد آن شدند. فقط یک کشتی فلهبر از مسیر جنوبی نزدیک سواحل عمان استفاده کرد؛ مسیری که ارتش آمریکا آن را گذرگاهی امنتر معرفی کرده است. بیشتر شناورهایی که از تنگه عبور کردند از مسیری نزدیک ساحل ایران رفتند و روز پنجشنبه وبسایت مریتایم ترافیک نیز دو نفتکش را نشان داد که نزدیک ایران خلیج را ترک میکردند و کشتی دیگری را که نزدیک سواحل عمان در حرکت بود. حجم کشتیرانی اکنون حدود یکدهم میانگین پیش از جنگ برآورد میشود، هرچند برخی کشتیها بدون فرستندههایی عبور میکنند که موقعیت آنها را نشان میدهد.
فرماندهی مرکزی آمریکا روز چهارشنبه اعلام کرد نیروهایش بار دیگر توان موشکی و پهپادی ایران و همچنین تاسیسات دیدهبانی ساحلی را هدف قرار دادهاند تا «توان ایران در تنگهی هرمز بیش از پیش تضعیف شود». در روایت جداگانهای که دربارهی بندرها و زیرساختهای دریایی منتشر شده، آمریکا گفت با شلیک موشکهای هِلفایر به دودکش یک نفتکش خالی که به سمت جزیرهی خارک میرفت، آن را از کار انداخته است. این کشتی با پرچم کوراسائو، بهگفتهی سنتکام، «چندین هشدار را نادیده گرفته بود». آمریکا همچنین گفته دو کشتی تجاری «همکار» را در ۲۴ ساعت نخست بازگشت محاصرهی دریایی به مسیر بازگردانده و در موجی نود دقیقهای، جزیرهی تنب بزرگ را با مهمات دقیق هدف قرار داده است؛ جزیرهای راهبردی که بخشی از «دفاع قوسی» ایران را در دهانهی غربی تنگه تشکیل میدهد.
جزیرهی خارک نیز دوباره در مرکز توجه قرار گرفته است. ترامپ در حال بررسی گزینههایی برای گسترش عملیات نظامی در ایران است که یکی از آنها تصرف خارک، پایگاه حیاتی صادراتی ایران، عنوان شده است. این جزیرهی کوچک که حدود یکسوم اندازهی منهتن است، نزدیک به ۲۵ کیلومتر از ساحل ایران در خلیج فارس فاصله دارد و مقامهای آمریکایی آن را «گرهگاه همهی عرضهی نفت ایران» توصیف کردهاند. اسکلههای عمیق آن از معدود تاسیسات منطقهاند که توان پذیرش نفتکشهای غولپیکر را دارند و همین موضوع خارک را به نقطهای مهم برای توزیع نفت تبدیل کرده است. این برآمدگی مرجانی حدود ۹۰ درصد صادرات نفت خام ایران را جابهجا میکند و ستون حیاتی اقتصاد کشور بهشمار میرود؛ در سندی محرمانهزداییشده از سیا در سال ۱۹۸۴ نیز تاسیسات خارک «حیاتیترین بخش در نظام نفتی ایران» توصیف شده بود.
از دید برخی مقامهای کاخ سفید، تصرف این جزیره میتواند اقتصاد ایران را از نظر مالی فلج کند و شاید جنگ را زودتر پایان دهد، اما گروهی دیگر در دولت نسبت به چنین طرحی محتاطاند؛ بهویژه با توجه به میزان نیروی زمینی که چنین عملیاتی نیاز خواهد داشت. در کنار این بحثها، سیاِناِن گزارش داد حملات آمریکا شبانه به مناطق دورتر از ساحل جنوبی هم رسیدهاند و در استان سمنان، در شرق تهران و محل یک مجتمع موشکهای بالستیک، نیز اثراتی دیده شده است. خبرگزاریهای ایرانی از حمله به مناطقی در جنوب و ساحل، از جمله حوالی یک بیمارستان سرطان در استان خوزستان، خبر دادند و گفتند در تهران نیز پدافند هوایی فعال شده است.
در تازهترین برآوردهای تلفات، وزارت بهداشت ایران گفت بیش از ۳۵ نفر کشته و بیش از ۳۰۰ نفر زخمی شدهاند. در میان کشتهشدگان، دو زن و یک نوجوان قرار دارند. سخنگوی این وزارتخانه، حسین کرمانپور، توضیح داد جراحات در ماه ایرانی تیر، یعنی از ۲۲ ژوئن تا ۲۲ ژوئیه، رخ داده است و سیاِناِن نیز نتوانسته این رقم را مستقل تأیید کند. در همین حال، ترامپ مدعی شد ایران یک زن آمریکایی را که از دسامبر ۲۰۲۴ بهطور ناعادلانه بازداشت شده بود، آزاد کرده است؛ زنی که وکیلش او را دِنا کاراری معرفی کرد.
در صحنهی انسانیِ این جنگ، گزارشهایی از تخلیهی بیماران و تشدید سرکوب داخلی نیز منتشر شد. ویدئویی که رسانهی دولتی ایران پخش کرد، نشان میداد بیماران بیمارستان شهید باقایی در اهواز، در جنوبغرب ایران، روز چهارشنبه در پی فرود پرتابهای نزدیک بیمارستان بهطور موقت تخلیه شدند. این بیمارستان در مراقبت و درمان کودکان مبتلا به سرطان تخصص دارد و بهگفتهی صداوسیمای جمهوری اسلامی، یکی از کارکنان بیمارستان گفته است بسیاری از تخلیهشدگان در وضعیت بحرانی بودند. مدیر بیمارستان اعلام کرد ۲۱۱ بیمار باید جابهجا میشدند و ولیالله حیاتی، معاون امنیتی و انتظامی استانداری خوزستان، گفت حمله به خانههای اطراف آسیب زده و شیشههای برخی واحدهای مسکونی را شکسته است.
در سوی دیگر، فشار سیاسی در داخل ایران بر خانوادههای مخالفان و زندانیان سیاسی هم سنگینتر شده است. نیکی نیکبخت از جمله ایرانیان خارج از کشور است که با نگرانی از سرنوشت عزیزان خود زندگی میکند، در حالی که جمهوری اسلامی همزمان سرکوب را شدت داده و سرعت اعدامها را از آغاز جنگ با آمریکا بالا برده است. برادران او، هادی و فضلالله، از جمله زندانیان سیاسیاند که به گفتهی سیاِناِن در ایران به اعدام محکوم شدهاند؛ اتهام آنها تشویق به مخالفت با رژیم و محکومیتشان بر پایهی اتهامهای گستردهی فساد بوده است. بر اساس اعلام سازمان غیردولتی حقوق بشر ایران مستقر در نروژ، دستکم ۴۷ زندانی سیاسی از زمان آغاز این درگیری کشته شدهاند و این گروه باور دارد جمهوری اسلامی زیر پوشش جنگ، اعدامها را شتاب داده است.
همزمان، پاکستان خود را بهعنوان میانجی فعال معرفی کرده و از تلاش برای بازگرداندن آمریکا و ایران به میز مذاکره سخن گفته است. وزارت خارجهی این کشور در بیانیهای اعلام کرد «بهطور فعال با میانجیگران کلیدی در سراسر منطقه در تماس است تا از تلاشهایی در حمایت از کاهش تنش، گفتوگو و حلوفصل مسالمتآمیز وضعیت پشتیبانی کند». پاکستان همچنین بر همهی طرفها خواست «حداکثر خویشتنداری» نشان دهند و از هر اقدامی که بتواند صلح و ثبات منطقه را بیشتر تضعیف کند، پرهیز کنند. این کشور تأکید کرد هیچ جایگزینی برای «مشارکت پایدار، گفتوگو و دیپلماسی» وجود ندارد و افزود به تشویق همهی طرفها برای پایان خشونت و ازسرگیری گفتوگو ادامه خواهد داد. بیانیهی اسلامآباد همچنین یادآور شد کشورهای جنوب جهانی بیشترین فشار را از این جنگ تحمل میکنند، زیرا اقتصادهای وابسته به واردات نسبت به شوکهای زنجیرهی تامین بسیار آسیبپذیرترند.
در همین فضای پرالتهاب، دسترسی به تنگهی هرمز همچنان زیر سایهی محاصرهی دریایی آمریکا قرار دارد. پنتاگون پس از بازگشت این محاصره، نخستین نفتکش خالی را که به سوی خارک میرفت از کار انداخت و گفت دو شناور تجاری را هم از مسیر منحرف کرده است. همچنین گزارش شد که در ۲۴ ساعت نخست اجرای دوبارهی محاصره، ۱۳ کشتی تجاری از تنگه عبور کردند و این رقم با سطح پایین تردد در روزهای اخیر همخوانی دارد. با ادامهی تهدیدها، حملات و هشدارهای متقابل، بحران خلیج فارس اکنون همزمان به میدان نظامی، اقتصادی و دیپلماتیک کشیده شده و چشمانداز فروکشکردن آن همچنان مبهم مانده است.
شما آیندهی تنش ایران و آمریکا را چگونه میبینید؟