عربستان به دنبال مسیر سوم در خاورمیانه

به گزارش زومان به نقل از فایننشال تایمز، خاورمیانه در حال آماده شدن برای فردای پس از جنگ است. با نزدیک شدن به پایان درگیری‌های ویرانگر آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی ایران، کشورهای حاشیه خلیج فارس با یک واقعیت دلهره‌آور روبه‌رو هستند. آن‌ها نگرانند که با پایان یافتن این درگیری و کاهش حضور نظامی گسترده آمریکا، با حکومتی زخمی اما تندروتر در همسایگی خود تنها بمانند. در همین راستا، دیپلمات‌ها می‌گویند عربستان سعودی در حال رایزنی درباره یک ایده جسورانه است: امضای یک پیمان عدم تجاوز میان کشورهای خاورمیانه و ایران. این تنها یکی از چندین ایده‌ای است که برای مدیریت تنش‌های منطقه‌ای روی میز قرار دارد.

به گفته دو دیپلمات غربی، ریاض برای طراحی این پیمان به روند هلسینکی در دهه ۱۹۷۰ نگاه می‌کند؛ توافقی تاریخی که به کاهش تنش‌های دوران جنگ سرد در اروپا کمک کرد. توافق‌نامه‌های هلسینکی که در سال ۱۹۷۵ امضا شد، تلاش می‌کرد مسائل امنیتی را حل کرده و همکاری اقتصادی میان قدرت‌های رقیب را افزایش دهد. پیش از این نیز از این توافق به عنوان الگویی برای خاورمیانه یاد می‌شد، اما ماه‌های اخیر و ویرانی‌های جنگ، حس فوریت تازه‌ای در پایتخت‌های عربی و مسلمان ایجاد کرده تا ساختار امنیتی منطقه را بازنگری کنند.

دیپلمات‌ها می‌گویند بسیاری از کشورهای اروپایی و نهادهای اتحادیه اروپا از ایده عربستان حمایت کرده و دیگر کشورهای خلیج فارس را نیز به پذیرش آن تشویق می‌کنند. آن‌ها معتقدند این بهترین راه برای جلوگیری از درگیری‌های آینده و دادن این تضمین به تهران است که مورد حمله قرار نخواهد گرفت.

در همین حال، آمریکا و ایران در پشت پرده سرگرم گفت‌وگو درباره توافقی برای پایان دادن به جنگ و بازگشایی تنگه هرمز هستند. با این وجود، این مذاکرات بیشتر روی برنامه هسته‌ای ایران متمرکز است و به مسائلی مانند زرادخانه موشکی و پهپادی یا حمایت ایران از گروه‌های نیابتی نمی‌پردازد؛ موضوعاتی که برای کشورهای عربی اهمیتی حیاتی دارند.

یک دیپلمات عرب در این باره می‌گوید که یک پیمان عدم تجاوز مبتنی بر الگوی هلسینکی، با استقبال بیشتر کشورهای عربی، مسلمان و حتی خود ایران مواجه خواهد شد. به گفته او، ایران مدت‌هاست تلاش می‌کند به غرب نشان دهد که کشورهای منطقه باید خودشان امورشان را مدیریت کنند. این دیپلمات می‌افزاید:

همه چیز بستگی دارد چه کشورهایی در آن حضور داشته باشند. در شرایط فعلی نمی‌توان ایران و اسرائیل را در یک چارچوب قرار داد. بدون حضور اسرائیل ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد، چون پس از ایران، بسیاری آن را بزرگ‌ترین منبع درگیری می‌دانند. اما ایران جایی نمی‌رود و به همین دلیل سعودی‌ها این ایده را مطرح می‌کنند.

رفتار ایران در طول جنگ، زنگ خطر را برای همسایگانش به صدا درآورد. جمهوری اسلامی در پاسخ به حملات آمریکا و اسرائیل، موجی از موشک‌ها و پهپادها را به سوی کشورهای خلیج فارس شلیک کرد که به تأسیسات انرژی و برخی زیرساخت‌ها اصابت کرد و عملاً تنگه هرمز را بست.

از سوی دیگر، برخی کشورهای عربی و مسلمان از زمان حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس، نسبت به رفتار نظامی اسرائیل نیز به شدت نگران شده‌اند. بسیاری از آن‌ها که روابط رسمی با تل‌آویو ندارند، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل را متهم می‌کنند که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا را وارد جنگی کرده که خودشان با آن مخالف بودند. در نگاه آن‌ها، اسرائیل که همچنان در حال حمله به حزب‌الله در لبنان و حماس در غزه است و بخش‌هایی از جنوب سوریه را در اشغال دارد، به‌طور فزاینده‌ای به عنوان یک نیروی جنگ‌طلب و بی‌ثبات‌کننده دیده می‌شود.

با وجود احساس خطر مشترک، در میان خود کشورهای عربی نیز اختلافاتی وجود دارد. این شکاف به‌ویژه میان عربستان و امارات متحده عربی، دو قدرت تأثیرگذار خلیج فارس، بر سر دیدگاه‌های متفاوت درباره آینده منطقه و رقابت‌های اقتصادی مشهود است.

در مقابل، عربستان و سایر کشورهای خلیج فارس بیشتر به تلاش‌های میانجی‌گرانه پاکستان برای رسیدن به توافق میان آمریکا و ایران دل بسته‌اند. ریاض در حال تقویت همگرایی خود با پاکستان است و در ماه سپتامبر یک پیمان دفاعی متقابل با این کشور امضا کرد؛ اتحادی که ترکیه و مصر نیز در آن حضور دارند. دیپلمات‌ها می‌گویند این کشورها احتمالاً پس از جنگ، همکاری‌های دفاعی، اقتصادی و سیاست خارجی خود را گسترش خواهند داد.

در همین راستا، خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان، روز دوشنبه اعلام کرد که اسلام‌آباد پیشنهادی برای پیوستن قطر و ترکیه به پیمان دفاعی عربستان و پاکستان آماده کرده است. هدف از این طرح، تشکیل یک «اتحاد اقتصادی و دفاعی» برای کاهش وابستگی به قدرت‌های خارج از منطقه است؛ ایده‌ای که به گفته یک مقام پاکستانی، نخستین بار پیش از آغاز جنگ مطرح شده بود.