آیا زلزله ۴.۶ ریشتری پردیس «زلزله اصلی» بوده است؟
یکی از پرسشهای رایج پس از وقوع چند زمینلرزه پیاپی این است که آیا وقتی لرزههای بعدی کوچکتر هستند، یعنی زلزله اصلی رخ داده و خطر تمام شده است؟
پاسخ کوتاه این است: نه لزوماً.
در زلزلهشناسی، تا زمانی که توالی لرزهها برای مدتی ادامه پیدا نکند و رخداد بزرگتری ثبت نشود، معمولاً با قطعیت درباره «اصلی بودن» یک زلزله اظهار نظر نمیشود. به همین دلیل متخصصان در ساعات اولیه بیشتر از اصطلاحاتی مانند «توالی لرزهای» یا «رخدادهای پیاپی» استفاده میکنند.
در مورد زمینلرزههای امشب پردیس نیز چند سناریو وجود دارد:
۱. زلزله ۴.۶ ریشتری میتواند رخداد اصلی بوده باشد و لرزههای کوچکتر بعدی، پسلرزه محسوب شوند. این سناریو از نظر آماری رایجتر است.
۲. ممکن است برخی لرزههای کوچکتر، پیشلرزه باشند و رخداد بزرگتری بعداً اتفاق بیفتد؛ هرچند این حالت کمتر رخ میدهد و از قبل قابل تشخیص قطعی نیست.
۳. در برخی موارد نیز چند گسیختگی کوچک در یک سامانه گسلی رخ میدهد بدون اینکه لزوماً به زلزلهای بزرگتر منتهی شود.
زلزلهشناسان برای بررسی این وضعیت معمولاً به چند عامل نگاه میکنند:
- روند زمانی لرزهها
- فاصله کانونها از یکدیگر
- عمق زمینلرزهها
- الگوی آزاد شدن انرژی
- رفتار گسلهای منطقه
دو قانون شناختهشده نیز در تحلیل توالی زلزلهها کاربرد دارند:
قانون اوموری (Omori):
پسلرزهها معمولاً با گذشت زمان کمتر میشوند؛ یعنی در ساعات اولیه تعداد بیشتری رخ میدهد و بعد بهتدریج کاهش پیدا میکند. اما این قانون زمان دقیق پایان لرزهها را مشخص نمیکند.
قانون بات (Bath):
در بسیاری از زلزلهها، بزرگترین پسلرزه معمولاً حدود ۱ تا ۱.۲ واحد بزرگا کوچکتر از زلزله اصلی است. مثلا اگر زلزله اصلی ۵ ریشتر باشد، بزرگترین پسلرزه اغلب حدود ۳.۸ تا ۴ ریشتر است. اما این یک الگوی آماری است و استثنا هم دارد.
نکته مهم این است که علم زلزله هنوز توان پیشبینی دقیق زمان و بزرگی زلزله بعدی را ندارد. به همین دلیل، حتی اگر لرزههای بعدی کوچکتر باشند، نمیتوان با قطعیت گفت خطر پایان یافته است.
پردیس، بومهن و شرق تهران در مجاورت سامانه گسل مشا–فشم قرار دارند؛ یکی از مهمترین پهنههای لرزهخیز اطراف پایتخت که سابقه زمینلرزههای تاریخی نیز در آن ثبت شده است.
در چنین شرایطی، توصیه متخصصان بیشتر بر «آمادگی» متمرکز است تا پیشبینی:
- آرامش خود را حفظ کنید.
- اخبار را فقط از منابع رسمی دنبال کنید.
- برای پسلرزههای احتمالی آماده باشید.
- مسیرهای خروج اضطراری و محل قطع گاز و برق را بررسی کنید.
- در صورت آسیبدیدگی ساختمان یا استشمام بوی گاز، محل را ترک کنید.