تهران هوشمند میشود؛ از پایش زیرزمین تا پیشبینی ۴۸ ساعته آلودگی هوا
نمایشگاه سیتکس با تکیه بر هوش مصنوعی، رباتیک و حسگرهای پایش، ابزارهایی برای پیشبینی آلودگی، کشف فرونشست و مدیریت بحران در تهران به نمایش گذاشته است.
از حسگرهایی که زیر خیابان به دنبال نشتی آب و نشانههای فرونشست میگردند تا هوش مصنوعی که قرار است پیشبینی هوا و آلودگی را ۴۸ ساعت جلوتر ببیند؛ نمایشگاه سیتکس ۱۴۰۵ در برج میلاد تصویری از ورود فناوری به مدیریت شهر ارائه میکند. تصویری که در روزهای آلودگی هوا و کمآبی تهران، بیش از آنکه درباره آیندهای دور باشد، به مسائل همین امروز پایتخت گره خورده است.
به گزارش زومان، هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، پردازش تصویر، رباتیک و تحلیل داده مدتهاست از مرز محصولات دیجیتال و کسبوکارهای اینترنتی عبور کردهاند. کاربرد این فناوریها حالا میتواند جایی میان خیابان، شبکه آب، ساختمان، کانالهای شهری، ایستگاههای سنجش هوا و حتی صحنه یک حادثه پیدا شود.
شهرهای بزرگ یکی از مناسبترین میدانها برای چنین فناوریهایی هستند؛ نه فقط به این دلیل که مسئله زیاد دارند، بلکه چون تقریباً هر لحظه داده تولید میکنند.
همین ایده، یکی از محورهای اصلی نمایشگاه «سیتکس ۱۴۰۵؛ ایران پیشرو» است؛ رویدادی که با حمایت شهرداری تهران برگزار شده و در معرفی رسمی آن، اتصال فناوری به نیازها و پروژههای واقعی شهر بهعنوان یکی از اهداف اصلی مطرح شده است.
شرکتها و فعالان حوزههایی از هوش مصنوعی و زیرساخت ICT تا حملونقل، خدمات شهری، محیطزیست و فناوریهای مالی در این نمایشگاه کنار بخشهای مختلف مدیریت شهری قرار گرفتهاند.
یک شهر کوچک زیر سقف برج میلاد
چیدمان نمایشگاه را میتوان تا حدی شبیه نسخه فشردهای از مسائل یک شهر دید.
در یک بخش، موضوع حملونقل و ترافیک است؛ چند قدم آنطرفتر خدمات مالی و رفاه شهروندی تا انرژی، هوش مصنوعی، مدیریت آب و محیطزیست و آتش نشانی تفکیک شده است.
اما فناوری شهری در اینجا فقط روی نمایشگرها دیده نمیشود.
بخشی از سالن به رباتهایی اختصاص دارد که هرکدام برای یک مسئله مشخص طراحی شدهاند؛ از ورود به محیطهای پرخطر تا عملیات امدادی و آتشنشانی.
در کنار آنها، پهپادها قرار گرفتهاند؛ تجهیزاتی که میتوانند پیش از ورود نیروی انسانی، تصویری از محل حادثه فراهم کنند یا در شناسایی آتش به کار بیایند.
کمی آنطرفتر، فناوری به زیر سطح شهر میرود.
خودروها و سامانههای پایش زیرساخت برای بررسی وضعیت داراییهای شهری طراحی شدهاند؛ حسگرهایی داده جمع میکنند تا مشخص شود در لایههای زیر خیابان چه خبر است: آیا نشتی آب وجود دارد؟ آب به کدام لایه نفوذ کرده؟ تغییری رخ داده که بتواند نشانهای از آسیب زیرساخت یا فرونشست باشد؟
بخشی از تجهیزات سنجش از خارج تأمین شده، اما پردازش و تحلیل داده در داخل انجام میشود. در اینجا فناوری اصلی الزاماً سنسوری نیست که روی دستگاه نصب شده؛ مهمتر از آن، توانایی تبدیل حجم بزرگی از داده خام به تصویری قابل فهم از وضعیت شهر است.
چنین سامانههایی قرار است از فضای نمایشگاهی هم بیرون بروند و برخی از آنها بهصورت پایلوت در چند نقطه و خیابان تهران آزمایش شوند.
وقتی شهر را قبل از حادثه شبیهسازی میکنند
در بخش دیگری از نمایشگاه، مسئله زلزله از یک نمودار و نقشه فراتر میرود و به یک تجربه تبدیل میشود.
با استفاده از واقعیت مجازی میتوان وارد سناریویی شد که تلاش میکند شرایط زمان وقوع زلزله را بازسازی کند؛ اینکه فرد در خیابان یا داخل خانه با چه وضعیتی روبهرو میشود و آسیبها ممکن است چگونه ظاهر شوند.
این بخش نمایشی در کنار یک لایه جدیتر از فناوریهای پایش قرار گرفته است. شبکههای لرزهنگاری سطحی و تجهیزات نصبشده در عمق زمین، داده تولید میکنند و این اطلاعات میتواند در کنار دادههای گسلها و اطلاعات ساختمانی برای برآورد ریسک بخشهای مختلف شهر به کار رود.
هدف نهایی این است که مفهوم کلی «خطر زلزله تهران» به اطلاعات جزئیتر تبدیل شود؛ تا جایی که بتوان وضعیت یک محدوده، خیابان یا مجموعهای از ساختمانها را با جزئیات بیشتری ارزیابی کرد.
در بخش دیگری، دوربین هم دیگر صرفاً وسیلهای برای ثبت تصویر نیست. پردازش تصویر میتواند وضعیت آب در کانالها، مسیلها و مسیرهای مختلف شهر را بررسی کند و افزایش سطح آب یا احتمال بروز آبگرفتگی را تشخیص دهد.
در واقع بخش بزرگی از فناوریهای حاضر در نمایشگاه یک نقطه مشترک دارند: دیدن چیزی که با چشم عادی یا بهموقع دیده نمیشود.
نشتی زیر زمین، افزایش غیرعادی مصرف یک ساختمان، بالا آمدن آب یک مسیل، تغییرات زیرساخت، محل یک حادثه یا الگویی که در میان میلیونها داده شهری پنهان شده است.
از ایده دانشجویی تا مسئله شهرداری
همه غرفهها نیز متعلق به پروژههای بزرگ و تثبیتشده نیستند.
بخشی از نمایشگاه برای ایدههایی است که از دانشگاه، مدرسه یا تیمهای کوچک شروع شدهاند.
در سمت دیگر این مسیر، «ریورسپیچ» قرار دارد. این بار بهجای آنکه شرکت محصولش را ارائه کند و به دنبال مشتری بگردد، خود مدیریت شهری مسئله را روی میز میگذارد و از شرکتهای فناور میخواهد برای آن راهحل پیشنهاد کنند.
این ساختار شاید مهمترین ایده نمایشگاه باشد: فناوری نه بهعنوان ویترینی از ابزارهای تازه، بلکه بهعنوان پاسخی احتمالی به یک مسئله مشخص شهری.
و همین نقطه، نمایشگاه را به دو مسئلهای میرساند که تهران این روزها بیش از بسیاری از موضوعات دیگر با آنها درگیر است: هوایی که نفس کشیدن در آن دشوار شده و آبی که هر سال محدودتر میشود.
هوش مصنوعی برای هوایی که تهران در آن نفس میکشد
آلودگی هوا در تهران مسئلهای انتزاعی نیست. اثر آن را میتوان در تعطیلیها، هشدارهای سلامت، محدودیتهای شهری و آسمانی دید که در روزهای آلوده مرز ساختمانها را محو میکند.
در بخش مرتبط با حملونقل، ترافیک و پایش محیط شهری، بازدید زومان از بخش شرکت کنترل کیفیت هوای تهران به یکی از کاربردهای مشخص هوش مصنوعی در مدیریت شهری میرسد: استفاده از دادههای چنددهساله برای پیشبینی وضعیت آلودگی هوای تهران و آلایندهها.
تهران یک مزیت مهم برای توسعه چنین مدلی دارد: داده تاریخی.
ایستگاههای سنجش آلودگی از دهه ۱۳۷۰ در شهر فعال بودهاند و دادههای آلایندهها طی سالها ذخیره شدهاند. همین بانک داده چنددهساله حالا میتواند ماده اولیه مدلهای جدید هوش مصنوعی باشد.
در آزمایشهای انجامشده، از روشهای یادگیری عمیق برای پیشبینی وضعیت آلایندههایی از جمله ازن و ذرات معلق PM2.5 استفاده شده است. مدل با استفاده از دادههای گذشته آموزش میبیند تا بتواند وضعیت را تا حدود ۴۸ ساعت آینده پیشبینی کند.
مسیر محتملتر، ترکیب هوش مصنوعی با مدلهای موجود است.
مدلهای فیزیکی و فتوشیمیایی همچنان محاسبات اصلی را انجام دهند، اما هوش مصنوعی در مرحله بعد وارد شود؛ خروجی را اصلاح کند، دادههای پرت را تشخیص دهد یا دقت پیشبینی را بالا ببرد.
آن سوی بحران؛ شهری که باید آب را دوباره مصرف کند
اگر آلودگی هوا مسئلهای است که بالای سر تهران دیده میشود، بحران آب بیشتر در لولهها، کنتورها و مخازن پنهان است.
در بخش دیگری از نمایشگاه، غرفه معاونت فنی و عمرانی شهرداری تهران به راهکارهایی میرسد که مدیریت مصرف و بازچرخانی آب را وارد پروژههای عمرانی کردهاند؛ موضوعی که در شرایط کمآبی امروز پایتخت، دیگر تنها یک ملاحظه محیطزیستی نیست.
یکی از راهکارهای این حوزه، تجهیزاتی است که بعد از کنتور یک ساختمان نصب میشود و هدفش کاهش مصرف آب بدون آن که صرفاً با کم کردن شدید دبی، فشار آب مصرفکننده را مختل کند.
منطق پشت این فناوری ساده است: مدیریت مصرف از همان نقطه ورود آب به ساختمان آغاز شود.
اما در مقیاس بزرگتر، مسئله فقط کممصرف کردن یک شیر یا ساختمان نیست. موضوع این است که آبی که یکبار مصرف شده، آیا الزاماً باید از چرخه خارج شود؟
نمونهای از پاسخ به این سؤال را میتوان در پروژه بازچرخانی فاضلاب مجموعههای «یاورشهر» دید.
در پروژه اجراشده، پساب دوباره وارد فرآیند تصفیه میشود تا بخشی از آن برای مصارف غیرشرب مانند شستوشو، مصارف بهداشتی و آبیاری دوباره استفاده شود.
اهمیت پروژه زمانی بیشتر مشخص میشود که موقعیت مجموعه را در نظر بگیریم.
سایت موردنظر در محدوده جاجرود و جاده دماوند قرار دارد و دسترسی آسانی به یک منبع آب نزدیک ندارد. توسعه شبکه و رساندن آب به چنین نقطهای نیز هزینه زیرساختی قابل توجهی ایجاد میکند. بنابراین بازچرخانی آب در اینجا فقط یک پروژه محیطزیستی نیست؛ میتواند پاسخی به یک محدودیت واقعی تأمین آب باشد.
مدیریت آب و محیطزیست نیز یکی از محورهای اصلی نمایشگاه است و برگزارکنندگان آن را حوزهای برای توسعه فناوریهای پایدار و پروژههای بلندمدت شهری تعریف کردهاند.
در بخشهای دیگر نمایشگاه، مسئله آب حتی از تهران فراتر میرود. سامانههای آبشیرینکن با هدف استفاده در مناطق کمبرخوردار یا نقاطی که دسترسی به آب شیرین دشوار است، توسعه یافتهاند؛ تجهیزاتی که تلاش شده بخشی از انرژی مورد نیاز خود را نیز تأمین کنند.
در نهایت همه این نمونهها، از دستگاه کنار کنتور تا بازچرخانی صدها مترمکعب پساب، یک مسئله مشترک را دنبال میکنند: کاهش فاصله میان مقدار آبی که شهر مصرف میکند و مقداری که واقعاً باید از منابع تازه برداشت شود.
در نهایت، ارزش این فناوریها زمانی مشخص میشود که بتوانند در مقیاس واقعی شهر، مسئلهای را حل کنند؛ از کاهش مصرف آب و بهبود پیشبینی آلودگی هوا تا افزایش ایمنی و پایش دقیقتر زیرساختها.