توقف سراسری پروازهای آمریکا؛پای چه چیزی در میان است؟

بامداد شنبه به وقت تهران، مکالمه‌ای کوتاه میان کنترلر فرودگاه سیاتل و خلبان یک هواپیمای مسافربری، ابعاد بحرانی کم‌سابقه را آشکار کرد. کنترلر گفت همه‌ی هواپیماها مشمول توقف سراسری شده‌اند و زمانی برای به‌روزرسانی وضعیت وجود ندارد. خلبانی دیگر پرسید «سراسری یعنی کل کشور؟» پاسخ کنترلر از بروز مشکل ارتباطی در همه‌ی مراکز مسیری حکایت داشت. چند دقیقه بعد، تقریبا تمام آسمان آمریکا از پروازهای عادی خالی شد.

براساس اطلاعات اولیه، اختلال از دو فرودگاه شیکاگو آغاز شد و سپس شبکه‌ی ملی کنترل ترافیک هوایی را درگیر کرد. مقام‌های مسئول هنوز علت نهایی را اعلام نکرده‌اند و ارزیابی‌های موجود میان نقص فنی، احتمال حمله‌ی سایبری و گمانه‌زنی‌های تاییدنشده درباره‌ی عوامل خارجی در نوسان است.

حدود ساعت ۲۳ و ۴۰ دقیقه‌ی جمعه به وقت تهران، پروازهای دو فرودگاه شیکاگو به‌دلیل قطعی تجهیزات متوقف شدند. نزدیک به ۴۰ دقیقه بعد و در ساعت ۰۰ و ۲۴ دقیقه‌ی بامداد شنبه، سازمان هوانوردی فدرال آمریکا دستور توقف همه‌ی پروازهای خروجی را در سراسر کشور صادر کرد. اطلاعیه‌ی سازمان، شرایط فوق‌العاده و ملاحظات ایمنی را مبنای تصمیم معرفی می‌کرد.

هواپیماهایی که پیش‌تر برخاسته بودند اجازه یافتند مسیر خود را ادامه دهند و فرود بیایند. پروازهای بین‌المللی ورودی نیز به‌صورت موردی بررسی شدند. محدودیت اصلی بر هواپیماهای آماده‌ی خروج متمرکز بود تا شمار بیشتری از پروازها وارد شبکه‌ای نشوند که توان ارتباطی عادی خود را از دست داده بود.

مراکز کنترل ترافیک هوایی مسیری، نقشی شبیه مراکز مدیریت بزرگراه‌ها دارند، با تفاوتی اساسی که عملیاتشان در ارتفاع بالا و میان هواپیماهایی با سرعت زیاد انجام می‌شود. کنترلرها مسیر حرکت هواپیماها را هماهنگ می‌کنند، فاصله‌ی ایمن را حفظ می‌کنند و مسئولیت انتقال هر پرواز میان بخش‌های مختلف فضای هوایی را بر عهده دارند.

آمریکا ۲۲ مرکز کنترل مسیری دارد. قطع ارتباط رادیویی میان خلبان و کنترلر، ادامه‌ی عملیات عادی را ناامن می‌کند. گزارش‌های اولیه درباره‌ی اختلال چرخشی فرکانس‌های رادیویی نیز توضیح می‌دهد که چرا مقام‌های هوانوردی به‌جای اعمال محدودیت منطقه‌ای، توقفی در مقیاس ملی را برگزیدند.

توقف هم‌زمان پروازها در سراسر آمریکا رخدادی بسیار نادر به‌شمار می‌رود. نخستین نمونه پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ اتفاق افتاد و فضای هوایی کشور برای چند روز بسته ماند. تهدید امنیتی مستقیم، مبنای تصمیم آن دوره بود.

دومین توقف در ژانویه‌ی ۲۰۲۳ و پس از از کار افتادن سامانه‌ی «اعلان به خلبانان» رخ داد. تحقیقات بعدی نشان داد حذف تصادفی یک فایل، اختلال را به‌وجود آورده بود. محدودیت سراسری حدود ۹۰ دقیقه ادامه یافت، نزدیک به ۴۶۰۰ پرواز را با تاخیر روبه‌رو کرد و به لغو بیش از ۵۶۰ پرواز انجامید.

دو سابقه‌ی قبلی منشاهایی کاملا متفاوت داشتند. یکی نتیجه‌ی حمله‌ای تروریستی بود و دیگری از خطایی فنی سرچشمه می‌گرفت. درباره‌ی توقف تازه هنوز نمی‌توان با قطعیت گفت کدام الگو به واقعیت نزدیک‌تر است.

سه سناریوی اصلی در گزارش‌ها و اظهارنظرهای اولیه مطرح شده‌اند.

• نقص فنی محتمل‌ترین توضیح اولیه محسوب می‌شود. وزیر حمل‌ونقل از وجود مشکل ارتباطی در مراکز کنترل خبر داده و منابع رسانه‌ای نیز قطعی چرخشی فرکانس‌ها را گزارش کرده‌اند. منشا دقیق نقص هنوز اعلام نشده است.
• حمله‌ی سایبری در مراحل ابتدایی بررسی کنار گذاشته نشده، اما دو مقام نیروی انتظامی به سی‌ان‌ان گفته‌اند ارزیابی اولیه نشانه‌ای از وقوع حمله نشان نمی‌دهد. ارزیابی یادشده نتیجه‌ی رسمی تحقیقات نیست و پلیس فدرال همچنان موضوع را بررسی می‌کند.
• ارتباط با ایران یا قطعی‌های مایکروسافت در پوشش فاکس‌نیوز به‌صورت پرسش مطرح شد. ویل کین گفت مدرکی برای پیوند میان رویدادها وجود ندارد و هیچ مقام رسمی نیز چنین ارتباطی را تأیید نکرده است.

نبود نتیجه‌ی رسمی، مرز میان داده‌های تاییدشده و گمانه‌زنی‌ها را مهم‌تر می‌کند. تا زمان انتشار گزارش فنی، صرف هم‌زمانی اختلال‌ها یا طرح نام یک بازیگر خارجی، شاهدی برای وجود رابطه‌ی علّی به‌شمار نمی‌رود.

تا حدود ساعت ۰۱ بامداد شنبه به وقت تهران، بیش از ۶۵۰۰ پرواز با تاخیر مواجه شده و ۳۳۱ پرواز لغو شده بود. آمار تاخیر، پروازهایی را نیز در بر می‌گیرد که پیش از صدور دستور توقف سراسری دچار اختلال شده بودند؛ بنابراین همه‌ی موارد را نمی‌توان مستقیما به تصمیم ملی سازمان هوانوردی نسبت داد.

مقایسه با بحران سال ۲۰۲۳ ابعاد اختلال تازه را روشن‌تر می‌کند. توقف قبلی نزدیک به ۴۶۰۰ تاخیر و بیش از ۵۶۰ لغو برجای گذاشت. بحران کنونی تا زمان ثبت آمار اولیه، پروازهای بیشتری را با تاخیر مواجه کرده بود، هرچند شمار لغوها هنوز پایین‌تر گزارش می‌شد.

اثر عملیاتی توقف پس از بازگشایی آسمان نیز پایان نمی‌یابد. هواپیماها در فرودگاه‌هایی غیر از مقصد برنامه‌ریزی‌شده باقی می‌مانند، خدمه از محل ماموریت بعدی خود دور می‌شوند و محدودیت ساعت کاری کارکنان می‌تواند موج تازه‌ای از لغو و تاخیر ایجاد کند. تحلیلگران می‌گویند بازگرداندن شبکه به برنامه‌ی عادی احتمالا تا پایان هفته ادامه خواهد یافت. هنوز برآورد مالی معتبری منتشر نشده است.

سازمان هوانوردی فدرال آمریکا تا زمان انتشار اطلاعات ارائه‌شده، پایان توقف سراسری را اعلام نکرده بود. برآورد درج‌شده در اطلاعیه به ساعت ۰۷ و ۳۰ دقیقه‌ی صبح شنبه به وقت تهران اشاره داشت، اما هم‌زمان تأکید می‌کرد پروازهای خروجی تا اطلاع ثانوی روی زمین می‌مانند.

پرسش اصلی فقط زمان بازگشت پروازها نیست. بررسی‌ها باید روشن کنند چگونه اختلالی ارتباطی توانست ۲۲ مرکز مسیری و شبکه‌ی هوانوردی کشوری پهناور را به نقطه‌ای برساند که توقف کامل، امن‌ترین گزینه‌ی موجود تلقی شود. پاسخ فنی به پرسش یادشده، میزان تاب‌آوری زیرساخت کنترل ترافیک هوایی آمریکا و ضرورت ایجاد مسیرهای ارتباطی پشتیبان را مشخص خواهد کرد.

دیدگاه خود را درباره‌ی علت اختلال و تاب‌آوری شبکه‌ی هوانوردی آمریکا بنویسید.