تصویری از جنگ اقتصادی همه جانبه آمریکا با ایران

دولت دونالد ترامپ با تغییر مسیر از نیروی نظامی به فشار اقتصادی، می‌کوشد تهران را دوباره پای میز مذاکره بیاورد. واشنگتن پست در گزارشی نوشت: اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، ماه گذشته وعده داد اقتصاد ایران به‌سرعت آسیب خواهد دید و تمام خطوط هوایی ایرانی تا پایان سپتامبر در سراسر جهان زمین‌گیر خواهند شد. او همچنین پیش‌بینی کرد ایران تا پایان هفته‌ جاری دیگر نفتی برای فروش نخواهد داشت، اما تحقق وعده‌ها و جدول‌های زمانی دولت ترامپ دشوارتر از انتظار بوده؛ زیرا حکومت ایران انگیزه‌ی بیشتری برای تحمل فشار دارد تا عقب‌نشینی.

اقتصاد ایران آسیب دیده و محاصره‌ بنادر کشور به‌دست آمریکا صادرات نفت را به حداقل رسانده و تهران را ماهانه از میلیاردها دلار درآمد محروم کرده است. بااین‌حال، ایران همچنان نفتی را می‌فروشد که هنگام آتش‌بس ژوئن صادر کرده بود و بر پایه‌ داده‌های کلپر، روزانه حدود ۲۵۰ هزار بشکه نفت نیز از مسیر زمینی به خارج انتقال می‌دهد. ترامپ گفته کارزار فشار اقتصادی که اکنون وارد دومین ماه خود شده، برای واداشتن ایران به بازگشت به مذاکرات پس از انتخابات میان‌دوره‌ای نوامبر طراحی شده، ولی گفت‌وگوها همچنان متوقف مانده و مقام‌های ایرانی از تعدیل خواسته‌های خود سر باز می‌زنند.

در همین حال، تهران اقدامات نظامی خود علیه کشتیرانی در تنگه هرمز را تشدید کرده و ظرف تنها یک هفته، بیش از ۹ شناور را هدف قرار داده است. این حملات به‌دنبال گسترش عملیات ایالات متحده در منطقه رخ داد؛ اقدامی که هرچند روند انتقال نفت را تسهیل کرد، اما تاثیری بر بهای جهانی انرژی نگذاشت. از سوی دیگر، یکی از مقامات ارشد دولت ترامپ که مشروط بر فاش‌نشدن نامش سخن می‌گفت، از ارائه توضیح درباره اظهارات بسنت و جزئیات زمان‌بندی او برای بروز خسارت‌های اقتصادی خودداری کرد.

این مقام ارشد دولت ترامپ گفت: «واقعا شاهد تغییر پویایی زمان بوده‌اید». به گفته‌ی او، ایران در دوره‌های قبلی فشار اقتصادی می‌توانست با استفاده از درآمد نفتی دوام بیاورد، اما محاصره‌ آمریکا فضای مانور را از میان برده و اثربخشی تحریم‌ها را افزایش می‌دهد. دولت ترامپ با تکیه بر همین ارزیابی معتقد است زمان به سود واشنگتن پیش می‌رود.

دولت ترامپ روز ۸ سپتامبر تحریم‌های گسترده‌ای را علیه هوانوردی ایران اعلام کرد و به مجموعه‌های خارجی ارائه‌دهنده‌ خدمات به خطوط هوایی ایران درباره‌ی تحریم‌های ثانویه هشدار داد. بسنت همان زمان در گفت‌وگو با سی‌ان‌بی‌سی گفت: «تمام خطوط هوایی ایرانی تا ۲۳ سپتامبر در سراسر جهان تعطیل خواهند شد». اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، گفت: «ما تسهیل‌کنندگان را در سراسر جهان دیده‌ایم؛ می‌دانیم چه کسانی هستند، خودشان نیز می‌دانند چه کسانی‌اند و ما جلوی کارشان را می‌گیریم».

با وجود وعده‌ بسنت، پروازهای بین‌المللی ورودی و خروجی ایران در ماه اکتبر ادامه یافته‌اند و مسیرهایی به چین، عراق و ترکیه همچنان فعال مانده‌اند. مجموعه‌های ردیابی پرواز گزارش دادند شمار پروازهای بین‌المللی ایران در روزهای پس از اعلام آمریکا حدود به نصف کاهش پیدا کرد. تازه‌ترین داده‌های ردیابی در فرودگاه بین‌المللی امام خمینی تهران، ورود پروازهایی از اسلام‌آباد پاکستان، استانبول، مسکو و شانگهای را نشان می‌دهد.

پیش از آغاز این کارزار، مسئولان آمریکایی به‌منظور جلب حمایت بین‌المللی با نمایندگان ده‌ها کشور دیدار کردند و هیئتی از وزارت خزانه‌داری نیز برای رایزنی درباره تدابیر آتی در بخش‌های هوانوردی و بانکداری راهی امارات، بریتانیا و عمان شد. به‌گفته یک مقام ارشد دولتی، واشنگتن در مذاکرات خود با هم‌پیمانانش، دغدغه‌ها پیرامون زمان‌بر بودن اثربخشی فشارهای اقتصادی را نیز در میان گذاشته بود. این مقام ارشد دولت ترامپ تأکید کرد: «ببینید، هدف ما دستیابی به راه‌حل در سریع‌ترین زمان ممکن است؛ هرچه زودتر همه شریان‌های حیاتی مسدود شود تا ایران بداند راه گریزی ندارد، سریع‌تر به نتیجه خواهیم رسید.»

تحلیلگران و مقام‌های پیشین می‌گویند کارزارهای تحریمی مانند عملیات طرد اقتصادی ترامپ علیه ایران ممکن است برای ایجاد تغییر به ماه‌ها یا سال‌ها زمان نیاز داشته باشند. متیو لویت، مقام پیشین وزارت خزانه‌داری آمریکا و پژوهشگر ارشد اندیشکده‌ مؤسسه‌ واشنگتن، گفت: «کارزارهای اقتصادی فقط به اندازه‌ تمایل شما برای حفظ و اجرای آن‌ها مؤثرند و چنین کاری به تعهدی بلندمدت نیاز دارد». بسنت هنگام اعلام عملیات طرد اقتصادی همچنین خواستار تعطیلی تمام شعب بانک ملی، بانک دولتی ایران، شد.

در پی تحریم مدیر یکی از شعب بانک ملی در امارات توسط وزارت خزانه‌داری در ماه گذشته، امارات متحده عربی نیز چند روز بعد تمامی شعبه‌های این بانک در خاک خود را از انجام تراکنش‌های ورودی و خروجیِ ایران منع کرد. افزون بر این، وزارت خزانه‌داری آمریکا روز دوشنبه در اقدامی که بیانگر احتمال تشدید فوری تدابیر علیه نهادهای مالی است، هشدار داد که بانک‌های خارجی از این پس ممکن است بدون اخطار قبلی هدف تحریم‌های ثانویه قرار گیرند. یک شعبه اماراتیِ متعلق به بانکی مصری و همچنین VTB Bank، دومین مؤسسه مالی بزرگ روسیه، از دیگر بانک‌هایی به‌شمار می‌روند که هدف این اقدامات واقع شده‌اند.

کری استاین‌باور، از مقام‌های سابق وزارت خزانه‌داری آمریکا که هم‌اکنون در مؤسسه حقوقی «استپتو» در واشنگتن به شرکت‌ها درباره تحریم‌ها مشاوره می‌دهد، از افزایش تمایل جهانی به رعایت مقررات تحریمی خبر داد. او با اشاره به اینکه بخشی از این توجه ناشی از پیام کاخ سفید مبنی بر تشدید فشارهای جاری بر ایران است، گفت: «فشارها بر ایران رو به افزایش است و شدیدتر نیز خواهد شد.» این کارشناس تحریم‌ها همچنین افزود: «گمان نمی‌کنم دولت از این سیاست عقب‌نشینی کند یا پیگیری آن را کنار بگذارد.»

در پی فروپاشی توافق موقت پایان جنگ، آمریکا در ماه ژوئیه محاصره ایران را از سر گرفت. این اقدام از آن زمان تاکنون صادرات نفت ایران را به پایین‌ترین سطح رسانده و تهران را از میلیاردها دلار درآمد حیاتی محروم کرده است، اما ایران همچنان به فروش نفتی که پیش‌تر صادر شده بود ادامه داد. در جریان توافق صلح موقت از اواسط ژوئن تا اواسط ژوئیه، ایران بیش از ۶۰ میلیون بشکه نفت را با شتاب از بنادر خود خارج کرد و طبق برآوردهای تحلیلگران نفت، بخشی از این ذخایر را به‌تدریج به فروش رساند.

میزان نفت فروش‌نرفته‌ باقی‌مانده مشخص نیست، اما برخی تحلیلگران نفت ماه گذشته حجم ذخیره را ۳۰ میلیون بشکه برآورد کردند و گفتند ایران روزانه نزدیک به ۵۰۰ هزار بشکه از آن را می‌فروشد. رویترز روز پنجشنبه گزارش داد ذخیره‌ نفت ایران روی شناورهای خارج از محدوده‌ محاصره همچنان حدود ۲۰ میلیون بشکه بوده است. فشار اقتصادی که پس از یک کارزار نظامی ویرانگر اعمال شده، ایران را به سطحی از انزوا فرو برده که کشور طی چند دهه تجربه نکرده بود.

به گفته ریچارد نفیو، مذاکره‌کننده پیشین آمریکا در امور ایران در دوران ریاست‌جمهوری بایدن، چند دور رویارویی با اسرائیل و ایالات متحده از قبل ارتباطات ایران را تضعیف کرده بود. او تصریح کرد بخشی از علت در پیش گرفتن رویکردی تهاجمی‌تر از سوی آن‌ها این است که ایران پیوندهای گذشته‌اش را تا حد زیادی از دست داده و این روابط پیشاپیش فرسوده شده بودند. نفیو همچنین نهادهایی را که تاکنون با هدف انزوای بیشتر تهران هدف قرار گرفته‌اند «مهم» دانست، اما افزود: «آیا این اقدامات ضربه نهایی به اقتصاد ایران به شمار می‌روند؟ احتمالا نه».

به نظر شما اقتصاد ایران این تحریم‌ها را تاب ‌می‌آورد؟