براساس گزارش بلومبرگ، از زمان آغاز جنگ ایران، بیش از ۵ میلیارد دلار قرارداد برای شرکتهای دفاعی مانند آندورال ایندستریز و آرتیایکس از آمریکا، راینمتال از آلمان و ایاواس از استرالیا اعلام یا تصویب شده است.
شرکتهای اوکراینی نیز در پی عقد قرارداد هستند و اگرچه در چهار سالی که از تهاجم تمامعیار روسیه میگذرد سامانههای خود را ارتقا دادهاند، اما با چالشهای خاصی روبهرو هستند.
سرمایهگذاریهای میلیارد دلاری نویدبخش پیدایش نسل تازهای از شرکتهای دفاعی در جهان است و سامانههای مستقرشده از سوی آنها، دورنمایی اولیه از تلاش اقتصادهای پیشرفته برای در امان ماندن از تهدید ابزارهای بدون سرنشینی به دست میدهد که نبردهای مدرن را دگرگون کردهاند.
آندریاس کریگ استاد مطالعات امنیتی در کینگز کالج لندن و مشاور ارتش قطر در این باره میگوید: «تقریبا جریان بیپایانی از پول وجود دارد. آنچه اکنون شاهد آن هستیم، احتمالا بزرگترین موج هزینههای نظامی در تاریخ دفاعی خلیج فارس است.»
سامانههای دفاعی گرانقیمت در برابر پهپادهای ارزان
حتی پیش از جنگ ایران، کشورهای خلیج فارس در طول چند دهه ۵۰ میلیارد دلار صرف سامانههای پیشرفته پدافند هوایی کرده بودند. اما آن سامانهها — از جمله موشکهای پاتریوت شرکت آرتیایکس و سامانه تاد شرکت لاکهید مارتین — برای مقابله با موشکهای بالستیک طراحی شده بودند.
گسترش پرتابههای ارزانتری مانند شاهد — که در واقع موشکهای کروز ملخدار هستند و اغلب پهپاد خوانده میشوند — چالش متفاوتی ایجاد کرده است.
شاهدهای کندپرواز میتوانند در ارتفاع پایین پرواز کنند و از رادارهای پدافندی فرار کنند. برخلاف موشکها، شاهدها همچنین میتوانند در میانه پرواز تغییر مسیر دهند و این امکان را فراهم میکنند که بهصورت انبوه و از زوایای غیرمنتظره حمله کنند.
چنین پهپادهایی مدافعان را در معرض مبادلهای از نظر اقتصادی دردناک قرار میدهند. در حالی که قیمت هر شاهد تنها حدود ۳۰ هزار دلار است، پیشرفتهترین موشکهای پاتریوت پیاِیسی-۳ (PAC-3) هر یک بیش از ۴ میلیون دلار قیمت دارند.
موشکهای پیاِیسی-۳ تنها بهندرت علیه پهپادها به کار رفتهاند، اما بر اساس تحلیل بلومبرگ بیزینسویک از دادههای در دسترس عموم، آمریکا و متحدانش در خاورمیانه احتمالاً بیش از ۲۵۰۰ فروند از این موشکها را در طول جنگ استفاده کردهاند که هزینهای دستکم ۱۰ میلیارد دلاری داشته است.
حتی موشکهای حرارتی هوابههوای قدیمیتر ساخت رِیتیون به نام AIM-9 که از جنگندهها برای مقابله با شاهدها شلیک شدهاند، هر کدام چند صد هزار دلار قیمت دارند.
به گفته کریگ، برخی کشورهای خلیج فارس بهعنوان راهحلی موقت، بالگردهای تهاجمی آپاچی را نیز برای سرنگون کردن شاهدها با مسلسل به کار گرفتهاند.
شرکتهای غربی به دنبال بازار جدید دفاع پهپادی
شرکتهای غربی فرصتی برای فروش سامانههای دفاعی نوین میبینند، که بسیاری از آنها را در اوکراین آزمایش کردهاند.
شرکت آندورال ایندستریز محصولی به نام لتیس (Lattice) عرضه میکند که با انواع حسگرها اطلاعات جمعآوری کرده و از آن دادهها برای هدایت سامانههایی مانند سامانههای ضدپهپاد استفاده میکند.
سامانه FS-LIDS شرکت آرتیایکس با ترکیب رهگیرهای مقرونبهصرفه کایوت و ارسال پارازیتهای سیگنالی، برای دفع تهدیدات پهپادی به کار میرود.
همچنین در تابستان امسال، شرکت ایاواس دیفنس سیستمز سفارشی ۱۲۴ میلیون دلاری از امارات متحده عربی برای عرضه موشک ۳۰ میلیمتری اسلینگر دریافت کرد که با استفاده از مهمات ویژه، پهپادها را سرنگون میکند.
به گفته شرکت ایاواس، این شرکت بیش از ۶۰ فروند موشک اسلینگر در خاورمیانه نصب کرده که صدها فروند مهمات مهاجم را سرنگون کردهاند. هر کشور خلیج فارس چند صد هدف بالقوه — از جمله پایگاههای نظامی، تأسیسات انرژی و فرودگاهها — دارد که نیازمند حفاظت چندلایه است.
حفاظت از هر هدف میتواند چند میلیون دلار هزینه داشته باشد که اندازه کل این بازار را به دهها میلیارد دلار میرساند.
کشورهای عربی خلیج فارس که پس از ماهها حمله برای بازسازی سامانههای دفاعی خود تلاش میکنند، خواستار نوع متفاوتی از رابطه با تأمینکنندگان هستند.
این کشورها به تولید مشترک و توسعه سامانههای پدافندی چندلایهای تمایل دارند که بتواند طیف گوناگونی از تهدیدها، از موشکهای بالستیک گرفته تا پهپادهای ارزانقیمت را دفع کند.
کریگ در این باره میگوید:
کشورهای حوزه خلیج فارس دیگر تمایلی ندارند صرفا در جایگاه خریدار باقی بمانند. جهتگیری راهبردی کلان بر خوداتکایی و افزایش تابآوری متمرکز شده است و بخشی از این تابآوری، ایجاد زنجیره تامین اختصاصی از مسیر همکاریهای مشترک خواهد بود.
برخی از این کشورها به سلاحهای پرانرژی مانند لیزر و سامانههای جنگ الکترونیک نیز توجه دارند، اما هر دو فناوری کاستیهایی دارند.
لیزرها میتوانند حساس باشند و به برق زیادی نیاز دارند، در حالی که قابلیتهای جنگ الکترونیک باید بهطور مداوم بهروزرسانی شوند تا در برابر پارازیت آسیبپذیر نشوند.
ارتشهای حوزه خلیج فارس برای تجدید ذخایر موشکهای رهگیر گرانقیمت خود از تامینکنندگان غربی با چالش روبهرو بودهاند. این کشورها اکنون در پی ایجاد ترکیبی از شرکای تازه هستند و به سراغ کشورهایی مانند ترکیه و اوکراین رفتهاند که صنایع دفاعی آنها پیش از این صادرکننده عمدهای به شمار نمیرفت.
برخی کشورها از جمله عربستان سعودی به شرکت ترکیهای بایکار تکنولوژیز روی آوردهاند.
به گفته محمد بحرالعلوم مدیرکل مؤسسه پژوهشی بحوث (B'huth) در دبی که به دولت امارات مشاوره میدهد، امارات همچنان در حال ارزیابی فناوریهای ضدپهپاد است و احتمالاً آنها را از چند کشور مختلف خریداری خواهد کرد.
دولتهای منطقه به راهبرد اوکراین برای الگوبرداری نگاه میکنند؛ راهبردی مبتنی بر تلفیق لایههای حسگرها، سامانههای جنگ الکترونیک، رهگیرها، نرمافزارها و نیروهای آموزشدیدهای که بهطور پیوسته خود را با تغییرات میدان نبرد سازگار میکنند.
کلارا کالودروویچ کارآفرین حوزه فناوری و پژوهشگر غیرمقیم شورای آتلانتیک در این زمینه میگوید: «آنچه این کشورها در پی خریدش هستند، در واقع همان مفهوم پدافند هوایی است که اوکراین توسعه داده است.»
ولودیمیر زلنسکی رئیسجمهور اوکراین ضمن کمک به کشورهای خلیج فارس برای تقویت دفاع در برابر پهپاد، استدلال کرده که این منطقه باید از روابط نزدیک خود با روسیه برای فشار در راستای برقراری آتشبس در اوکراین استفاده کند.
کشور او توافقنامههایی برای همکاریهای دفاعی با عربستان سعودی، امارات و قطر امضا کرده و صنایع نظامی اوکراین نیز از تمایل خریداران احتمالی در حوزه خلیج فارس خبر میدهند.
با وجود این، هنوز هیچ قرارداد تجاری بهصورت علنی اعلام نشده است.
در این میان چندین عامل پیچیده وجود دارد. سامانههای ضدپهپاد اوکراینی اتکای شدیدی به کاربران ماهر دارند؛ رویکردی که با وجود افزایش کارایی و کاهش هزینهها، نیازمند آموزشهای تخصصی و نیروی انسانی فراوان است.
علاوه بر این، سازندگان پهپاد در اوکراین، برخلاف رقبای خود، منابع کافی برای آموزش خریداران جدید در اختیار ندارند. این موضوع در منطقه خلیج فارس -جایی که نیروها به تجهیزات پیشرفته و دورههای آموزشی آمریکا خو گرفتهاند- مسئلهای مهم به شمار میرود.
مقررات صادراتی اوکراین به مانعی برای شرکتهای این کشور تبدیل شده است. در حالی که بسیاری از تولیدکنندگان مدعیاند ظرفیت ساخت موشکهای رهگیر بیش از سفارشهای وزارت دفاع را دارند، کییف بهویژه در شرایط کمبود پاتریوت، فروش خارجی هرگونه تجهیزات کاربردی در دفع تهاجم روسیه را ممنوع کرده است.
با این حال، دولت تلاشهایی برای تسهیل برخی توافقهای موردی انجام داده و اولگ تسیلویک سرپرست سرویس دولتی کنترل صادرات اوکراین از صدور مجوز برای دستکم یک سازنده پهپاد خبر داده است، هرچند از ارائه جزئیات آن امتناع کرد.
با وجود این، نشریه بیزینسویک نتوانسته شرکتی را شناسایی کند که در حال حاضر مشغول صادرات فعال پهپادهای نظامی باشد.
در مقابل، دولت ترامپ در فروش سامانههای ضدپهپاد به خلیج فارس اولویت قائل شده و روند آن را تسریع کرده است. این دولت پیشتر قراردادی بالقوه به ارزش ۲ میلیارد دلار برای ارسال سامانههای ضدپهپاد آندورال به کویت تصویب کرده و سال گذشته نیز این شرکت قرار تولید مشترک با شرکت دفاعی اماراتی امضا کرده بود.
شرکت ایرووایرمنت مستقر در ویرجینیا که لیزرهای ضدپهپاد به ارتش آمریکا تحویل میدهد نیز در پی قراردادهای مشابه است.
دامنه بازار تجهیزات ضدپهپاد فراتر از بخش دولتی در حال گسترش است. بهتازگی، شرکت سازنده پهپاد پاورس قراردادی را برای حفاظت از تاسیسات نفت و گازی نامشخص در خاورمیانه منعقد کرده است.
همزمان اریک پرینس بنیانگذار شرکت پیمانکاری نظامی بلکواتر با همکاری شرکت اوکراینی توسعه نرمافزار پهپادی سوارمر کسبوکاری برای ارائه خدمات پدافند هوایی به دولتها و بهرهبرداران زیرساختهای حیاتی راهاندازی کرده است.
شرکتهای اوکراینی هنوز در تلاش برای یافتن راهی برای ورود به این کسبوکار و بهرهبرداری از دانش انباشتهشده خود در مقابله با حملات انبوه پهپادی هستند.
در همین حال، رقبا در تلاشاند پیش از آنکه اوکراینیها فرصت پیدا کنند، جای پای خود را در این بازار تثبیت کنند.