فایننشال تایمز گزارش میدهد: صبح زود، نزدیک ابتدای صف طولانی کامیونهایی که برای ورود از گذرگاه مرزی گوربلاک (مرز بازرگان) ترکیه به ایران انتظار میکشند، رانندهای ایرانی به نام اشگر تمام شب را با کشنده چینی دانگفنگ با توان حدود ۲۸۰ کیلووات، ذرهذره جلو آمده بود. پشت سر او در بزرگراه چهارباندهای با آسفالت تازه، صفی ۷ کیلومتری از کامیونها امتداد داشت.
چنین ازدحامی نشان میدهد تهران از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در فوریه، تا چه اندازه برای تغییر بنیادی مسیرهای تجاری خود تلاش کرده و همزمان با چه مشکلاتی روبهرو شده است.
اشگر، رانندهی ۴۱ ساله ایرانی گفت: «بخش زیادی از بارهای ایران که در حالت عادی از تنگه هرمز عبور میکرد، حالا از مسیر زمینی و از همینجا میآید.»
تا پیش از آغاز جنگ، سالانه افزون بر ۸۰ درصد از مبادلات تجاری دوسویه ایران به وزن تقریبی ۱۸۰ میلیون تن، از طریق سواحل جنوبی کشور در خلیج فارس و با تکیه بر حملونقل دریایی انجام میگرفت. با این حال، محاصره دریایی از سوی آمریکا و بروز اختلال در تردد کشتیها در تنگه هرمز، ایران را بر آن داشته تا مبادلات تجاری خود را به گذرگاههای زمینی منتقل کند.
از این رو، تهران برای تداوم واردات کالاهای مصرفی، خوراک دام و مواد اولیه دارویی و همچنین استمرار صادرات محصولاتی چون آلومینیوم، قیر، مصالح ساختمانی و مواد شوینده، به مرزهای خاکی با هفت کشور همسایه و چندین دهه تجربه در دور زدن تحریمها تکیه کرده؛ روندی که در آن، ترکیه جایگاهی ویژه در میان همسایگان زمینی دارد.
راهبرد تازه تا اندازهای نتیجه داده و طبق دادههای ترکیه، تجارت دوجانبه در نیمه نخست سال با رشد ۱۹ درصدی به ۳٫۲ میلیارد دلار رسیده است.
آمار گمرک ایران نیز نشان میدهد واردات از گذرگاه گوربلاک بهتنهایی طی پنج ماه منتهی به ۱۲ اوت، ۲۵۰ درصد افزایش یافته است.
با این حال، ضعف زیرساختها، بازرسیهای زمانبر گمرکی و دیگر موانع موجود، علاوه بر ایجاد تاخیر، هزینهها را برای مصرفکنندگان ایرانی افزایش داده است.
به باور کارشناسان، حتی دوبرابر شدن واردات و صادرات زمینی و مبادلات از طریق دریای خزر نیز قادر نیست کاهش تجارت دریایی را جبران کند.
علیاکبر ظریف نایبرئیس اتحادیه تعاونیهای کامیونداران ایران گفت: «گذرگاههای مرزی دور از منطقه درگیری که هیچ آسیبی ندیدهاند، همچنان گرفتار تاخیرهای طولانی هستند.»
تهدید آمریکا به اعمال تحریمهای ثانویه علیه شرکای تجاری هوایی و دریایی ایران نیز ظاهرا شمار کامیونها در مرز زمینی ایران و ترکیه را بیشتر کرده است. روزانه حدود ۵۰۰ کامیون از ترکیه وارد ایران میشوند و ترافیک بار در مقایسه با سال گذشته حدود ۳۰ درصد افزایش یافته است.
رانندهای ترک به نام یعقوب میگفت ممکن است هنگام بازگشت به ترکیه ناچار شود ۲۴ روز در مرز منتظر بماند. انتظار چنان طولانی بود که قصد داشت مدتی به خانه برود و بعدا نزد کامیونش بازگردد.
کامیونداران میگویند گذرگاه گوربولاک ـ بازرگان که بهتازگی ارتقا یافته، با وجود همه مشکلات یکی از مجهزترین مرزهای زمینی ایران محسوب میشود و وضعیت در نقاط دیگر بهمراتب بدتر به نظر میرسد.
اگرچه پاکستان متقاضی فرآوردههای نفتی ایران است و میتواند مسیری برای اتصال به چین باشد، اما ظرفیت ترانزیتی محدودی دارد.
مرز عراق نیز میتواند زمینهساز چالش باشد؛ چنانکه شنبه گذشته، بغداد در پی حمله پهپادی از مبدا خاک خود به خط لوله نفت عربستان، دو گذرگاه مرزی کلیدی با ایران را مسدود کرد، هرچند این دو معبر پس از چند روز دوباره بازگشایی شدند.
راهآهن نیز بخش مهمی از تلاش ایران برای حفظ تجارت خارجی به شمار میآید. مقامها میگویند هر ۱۳ گذرگاه مرزی ریلی کشور -از جمله مسیرهای منتهی به چین و روسیه از راه ترکمنستان و قزاقستان- فعال هستند و از آغاز جنگ بار بیشتری جابهجا کردهاند.
اگرچه بنادر دریای خزر به شبکههای ریلی و جادهای متصل هستند، اما افت تراز آب باعث محدودیت در آبخور شناورها و کاهش ظرفیت این بنادر شده است.
به باور تحلیلگران، این تنگنای ظرفیتی مانع از جذب حجم گستردهای از تبادلات تجاری به مقصد روسیه، آسیای مرکزی و چین توسط بنادر حوزه خزر میشود.
انتقال تجارت از دریا به خشکی هزینه سنگینی دارد. مجیدرضا حریری رئیس اتاق بازرگانی ایران و چین برآورد کرده تجارت ایران با چین از مسیر زمینی بهجای دریا، سالانه ۱۸ میلیارد دلار هزینه اضافی ایجاد میکند.
همزمان، تحریمهای ثانویه واشنگتن علیه طرفهای تجاری ایران فشار بر ایرانیان را افزایش داده است. آمریکا هفته گذشته ۲۷ ایرلاین ایرانی و سه مجموعه هوانوردی و لجستیکی ترکیه را تحریم کرد و مدعی شد آنها به صنعت هوانوردی ایران کمک میکنند.
چالشهای مالی تجارت خارجی ایران در سازوکار تسویه بهای گاز صادراتی نیز بازتاب یافته است. به گفته مهمت شیمشک وزیر خزانه داری ترکیه، این کشور سالانه حدود ۲٫۵ میلیارد دلار گاز طبیعی از طریق خط لوله از ایران وارد میکند، اما وجه آن را بهطور مستقیم به تهران نمیپردازد.
این مبالغ در عوض به حسابی حفاظتشده و مورد تأیید واشنگتن واریز میشود تا ایران تنها امکان استفاده از آن را برای تهیه اقلام مجاز ذیل تحریمها، مانند دارو و مواد غذایی داشته باشد.
محاصره آمریکا فروش نفت خام ایران را که شریان حیاتی اقتصاد کشور به شمار میرود، محدود کرده است. مقامهای ایرانی با وجود محدودیتها می گویند درآمد نفتی همچنان جریان دارد؛ بخشی از درآمد به معافیت کوتاهمدتی در اواسط ژوئن مربوط میشود که ایران با استفاده از آن حدود ۸۰ میلیون بشکه نفت خام را به خارج از منطقه تحت محاصره منتقل کرد.
نفت منتقل شده اکنون در مخازن شناور نگهداری میشود. با وجود ادعاهای رسمی، دادههای گمرک ایران نشان میدهد صادرات غیرنفتی کشور در پنج ماه منتهی به ۲۲ اوت نسبت به سال گذشته ۲۸ درصد کاهش یافته و به ۱۵ میلیارد دلار رسیده، درحالیکه واردات با افت ۲۶ درصدی به ۱۷ میلیارد دلار تنزل کرده است.
یکی از اعضای باسابقه اتاق بازرگانی ایران که نخواست نامش فاش شود گفت: «در چنین شرایطی، راه جایگزین چندانی جز یافتن شیوهای برای احیا و حفظ کریدورهای تجاری جنوبی از مسیر خلیج فارس وجود ندارد.»
تا زمان تحقق چنین هدفی، گذرگاه گوربولاک ترکیه که زیر دامنههای کوه آرارات قرار دارد، بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا کرده است.
نظر شما درباره توان مسیرهای زمینی برای جبران تجارت دریایی ایران چیست؟