شش ماه پس از آغاز جنگ، فشار بر مهمترین منبع درآمد ارزی ایران بیشتر شده است. محاصره دریایی آمریکا در خلیج فارس صادرات نفت ایران را مختل کرده و ذخایری که پیشتر روی نفتکشها در خارج از محدوده محاصره قرار داشتند نیز بهسرعت در حال کاهشاند. این را والاستریتژورنالمدعی شده و استنادش به دادههای شرکت کپلر است.
در این گزارش آمده که از زمان بازگشت محاصره آمریکا در اواسط ژوئیه، هیچ محموله نفت خام ایران از این محاصره عبور نکرده است. ایران همچنان مقادیر محدودی نفت روی نفتکشها بارگیری میکند، اما این محمولهها در داخل خلیج فارس گرفتار ماندهاند.
در همین حال، نفتی که پیش از محاصره روی کشتیها و خارج از محدوده آن قرار گرفته بود، از حدود ۹۰ میلیون بشکه در اواسط ژوئیه به حدود ۲۹ میلیون بشکه رسیده است. کپلر هشدار میدهد این ذخیره ممکن است تا ماه آینده تمام شود.
نفت؛ ستون درآمد ارزی و بودجه ایران
والاستریتژورنال در ادامه از این دادهها نتیجه گرفته که ایران بهتدریج مهمترین منبع ورود ارز خارجی خود را از دست میدهد؛ آن هم در شرایطی که ارزش ریال پایین آمده و تورم بالا رفته است. حدود یکسوم بودجه دولت ایران معمولاً از درآمد نفتی تأمین میشود اما حالا حتی حجم نفتی که ایران میتواند بارگیری کند نیز بهشدت کاهش یافته است.
طبق دادههای کپلر، ایران در ماه اوت روزانه حدود ۲۵۵ هزار بشکه نفت روی نفتکشهای داخل خلیج فارس بارگیری کرده؛ رقمی که ۸۵ درصد کمتر از میانگین فوریه تا آوریل است. محمولههای جدید نیز همچنان پشت خط محاصره باقی ماندهاند و به سمت خریداران حرکت نکردهاند.
ذخیره نفت روی آب ایران چقدر دوام میآورد؟
در دورهای که تلاشهای دیپلماتیک به تفاهم میان ایران و آمریکا در اواسط ژوئن و وقفهای چند هفتهای در محاصره منجر شد، تهران توانست حجم قابلتوجهی نفت را به خارج منتقل کند. والاستریتژورنال میگوید ایران اکنون همچنان از درآمد حاصل از همان محمولهها استفاده میکند.
وزیر نفت ایران، محسن پاکنژاد، روز جمعه گفت فروش نفت و تحویل آن به مشتریان، هزاران کیلومتر دورتر از خلیج فارس و دریای عمان انجام شده است.
کپلر برآورد میکند با ادامه تحویل روزانه حدود یک میلیون بشکه نفت ــ که بیشتر آن به چین میرود ــ ذخیره نفت ایران روی آب ممکن است تا اواسط اکتبر تمام شود. پرداختهای مربوط به محمولههایی که پیشتر تحویل داده شدهاند نیز احتمالاً تا اواسط دسامبر کاهش خواهد یافت.
حتی دریافت همین پولها هم ممکن است دشوارتر شود؛ زیرا تحریمهای جدید آمریکا بانکها و دیگر کانالهای مالی تسهیلکننده معاملات ایران را هدف گرفتهاند.
خریداران چینی نفت ایران سراغ رقبا میروند؟
والاستریتژورنال مینویسد فشار فقط از سمت محاصره نیست. مقامهای انرژی کشورهای خلیج فارس میگویند برخی خریداران چینی به سمت نفت عربستان، عراق و امارات رفتهاند.
حتی در مواردی نفت ایران بهدلیل کمیابی آن برای پالایشگاهها گرانتر از نفت رقبایش تمام میشود. عراق نیز برای برخی انواع نفت خود تخفیفهایی نزدیک به ۳۰ دلار در هر بشکه ارائه کرده است. قیمت نفت برنت روز دوشنبه حدود ۹۷ دلار بود.
از سوی دیگر، محاصره ایران را به کاهش تولید نیز وادار کرده است. به گفته همایون فلکشاهی رئیس تحلیل نفت خام کپلر، ذخایر نفت ایران افزایش چشمگیری نداشته و این احتمال را تقویت میکند که تولید کشور به سطح مورد نیاز مصرف داخلی نزدیک شده باشد. یعنی پیشبینی تحلیلگران از ابتدای محاصره در حال تحقق است: اگر نفت صادراتی روی دست ایران بماند، ظرفیت ذخیرهسازی کشور در نهایت پر میشود و تهران مجبور خواهد شد تولید را کاهش دهد.
مسیر زمینی برای صادرات نفت ایران
آیا ایران میتواند نفت خود را از مسیر زمینی صادر کند؟ والاستریتژورنال مدعیست که این مسیر هم ظرفیت محدودی دارد.
ایران پیش از جنگ نزدیک به دو میلیون بشکه در روز صادر میکرد، اما به گفته فلکشاهی، حداکثر حدود ۴۰ هزار بشکه در روز را میتوان با کامیون جابهجا کرد؛ رقمی بسیار ناچیز در مقایسه با صادرات دریایی. ضمن اینکه ایران عمدتاً واگنهای مناسب برای حمل نفت خام یا فرآوردههای نفتی را در اختیار ندارد.
فشار به بخش پتروشیمی نیز رسیده است؛ صنعتی که دومین منبع بزرگ درآمد ارزی ایران پس از نفت محسوب میشود و آن هم وابستگی زیادی به صادرات دریایی دارد. برآورد کپلر نشان میدهد بارگیری محصولات پتروشیمی ایران تا ماه اوت حدود دو سوم نسبت به ابتدای سال ۲۰۲۶ کاهش یافته است.
فشار نفتی و بحران ریال
والاستریتژورنال میگوید کاهش صادرات نفت در اقتصادی که تورم بالا را تجربه کرده، فشار بیشتری ایجاد میکند. صندوق بینالمللی پول پیشبینی کرده اقتصاد ایران امسال ۵.۴ درصد کوچک شود؛ بدترین عملکرد از دهه ۱۹۸۰.
ایران برای حمایت از ارزش ریال و پرداخت هزینه واردات، از جمله مواد اولیه مورد نیاز کارخانهها، به ارز خارجی نیاز دارد. وقتی درآمد ارزی کاهش پیدا میکند، واردات گرانتر میشود و این موضوع نیز به افزایش تورم دامن میزند.
با این حال، تجارت ایران کاملاً متوقف نشده است. رسانههای ایرانی گزارش دادهاند که کشور بین اواسط مارس تا اواسط اوت نزدیک به ۱۵ میلیارد دلار کالای غیرنفتی صادر کرده، هرچند این رقم نسبت به سال گذشته کاهش یافته است.
از سوی دیگر، تجارت رسمی با امارات نیز تا حد زیادی محدود شده؛ پس از آنکه ابوظبی ماه گذشته اعلام کرد معاملات مالی و اقتصادی با ایران را متوقف میکند. بخشی از تجارت همچنان از طریق شرکتهای سایه انجام میشود و مسیرهای ترکیه، عراق، عمان و پاکستان نیز فعالاند، اما این مسیرها زمان و هزینه بیشتری دارند.
اینجا شاید مهمترین سؤال گزارش مطرح شود: آیا فشار اقتصادی شدیدتر میتواند تهران را پای میز مذاکره بکشاند؟ مقامهای خلیج فارس و تحلیلگران تردید دارند.
مقامهای سعودی میگویند ایران همزمان حمایت تسلیحاتی، نیروی انسانی و اطلاعاتی خود از حوثیهای یمن را افزایش داده است؛ اقدامی که میتواند تهدید علیه کشتیرانی و زیرساختهای عربستان و همچنین یک گلوگاه مهم دریایی را بیشتر کند.