فشار تازه واشنگتن برای محدود کردن روابط اقتصادی عراق و ایران، تناقضی جدی در سیاست آمریکا ایجاد کرده است؛ سیاستی که احتمالا نتیجهای کاملاً معکوس دارد.
آمریکا برای ضربه زدن به ایران، عراق را هم تحت فشار میگذارد!
رسپانسیبل استیتکرفت مینویسد: واشنگتن از یک سو میخواهد پس از خروج نیروهای آمریکایی از عراق، همکاریهای دوجانبه با بغداد را گسترش دهد؛ اما از سوی دیگر، تلاش میکند عراق را وارد رویارویی خود با تهران کند.
این رسانه میگوید رویکرد ممکن است دقیقاً به تقویت همان جریانهای سیاسی در عراق منجر شود که آمریکا قصد تضعیف آنها را دارد.
فؤاد حسین، وزیر خارجه عراق، هشتم نوامبر فاش کرد که وزارت خزانهداری آمریکا از بغداد خواسته است تمام گذرگاههای مرزی با ایران، بهجز دو گذرگاه، را ببندد. این درخواست پس از آن مطرح شد که ترامپ ظاهراً تهدید کرده بود در صورت ورود گروههای مسلح عراقی به درگیری احتمالی در حمایت از ایران، آنها را هدف حمله قرار خواهد داد.
پیشتر، در ماه اکتبر، وزارت خزانهداری آمریکا یک بانک عراقی را به اتهام تسهیل دور زدن تحریمهای ایران و حمایت از گروههای مسلح تحریم کرده بود. اقدامات قبلی واشنگتن نیز فرماندهان گروههای شبهنظامی و افرادی را هدف گرفته بود که متهم به سوءاستفاده از صنعت نفت عراق بودند.
چرا جدا کردن عراق از ایران دشوار است؟
نفوذ ایران در عراق ریشهدار است؛ هم به دلیل همسایگی جغرافیایی و هم پیوندهای تاریخی و مذهبی نزدیک دو کشور. اما مسئله مهمتر، امنیت است. عراق نه توانایی و نه تمایلی دارد که به سنگر نظامی آمریکا یا هر کشور دیگری در برابر ایران تبدیل شود.
این نگاه در بغداد، بهویژه در جریان جنگ اخیر، تقویت شده است؛ جنگی که ایران توانسته فشار نظامی آمریکا را پشت سر بگذارد.
واشنگتن در دولتهای پیشین عراق نیز تلاش کرده بود این کشور را از ایران دور کند، اما موفق نشده بود. تلاش تازه آمریکا بر این فرض استوار است که علی الزیدی، نخستوزیر فعلی عراق، گزینه مناسبی برای پیشبرد چنین مأموریتی است. او سابقه فعالیت اقتصادی دارد و رویکردی معاملهمحور به سیاست خارجی نشان داده است. واشنگتن همچنین معتقد است الزیدی، بهعنوان سیاستمداری بیرون از ساختار سنتی قدرت عراق، بهتر میتواند گروههای مسلح نزدیک به ایران را در ساختار دولت ادغام کند.
اما مسئله اینجاست که الزیدی از دل «چارچوب هماهنگی شیعیان» بیرون آمده است؛ ائتلافی که گروههایی با روابط نزدیک با تهران در آن حضور دارند. او باید همزمان منافع رقیب را متعادل کند و نهادهای دولتی را تقویت کند.
فشار آمریکا ممکن است سیاستمداران عراقی طرفدار همکاری عملگرایانه با واشنگتن را تضعیف کند. گروههای نزدیک به ایران نیز میتوانند مطالبات سختگیرانه آمریکا را نشانه دیگری از بیاعتنایی واشنگتن به حاکمیت عراق معرفی کنند. چنین استدلالی احتمالاً در میان بخشهایی از جامعه عراق که به دلیل دههها عملیات نظامی یکجانبه آمریکا در خاک کشورشان منتقد واشنگتن هستند، خریدار خواهد داشت.
انحلال گروههای مسلح در عراق نفوذ ایران را از بین نمیبرد
واشنگتن ظاهراً معتقد است انحلال گروههای شبهنظامی میتواند نفوذ ایران را محدود کند و در بلندمدت به سود عراق باشد. بغداد اجرای این طرح را تا ژوئن ۲۰۲۷ به تعویق انداخته است.
این ایده در ظاهر جذاب است، اما اجرای آن لزوماً به کاهش نفوذ تهران منجر نمیشود. نفوذ ایران در دولت و جامعه عراق بسیار فراتر از ارتباط این کشور با گروههای مسلح است؛ حتی اگر این گروهها قدرت قابلتوجهی داشته باشند.
وزارتخانهها و نهادهای دولتی عراق مملو از سیاستمداران و مدیرانی هستند که گرایشهای نزدیک به ایران دارند. شبکه پیوندهای مالی و سیاسی میان دو کشور نیز چنان گسترده است که تصور «آزاد کردن» عراق از نفوذ ایران صرفاً با انحلال گروههای شبهنظامی، نشاندهنده درک نادرست از رابطه دو کشور است.
محدود کردن نفوذ تهران به زمان زیادی نیاز دارد و بهتر است همزمان با ایجاد فضای مناسبتر برای سرمایهگذاری شرکتهای آمریکایی و دیگر شرکتهای غربی پیش برود.
در این مسیر اقداماتی نیز انجام شده است. هشتم نوامبر، محسن المندلاوی، معاون نخستوزیر عراق در امور انرژی، با استیون فاگین، کاردار آمریکا در بغداد، دیدار کرد تا درباره اجرای توافقهای اقتصادی به ارزش حدود ۶۰ میلیارد دلار گفتوگو کنند؛ توافقهایی که در جریان سفر الزیدی به واشنگتن در ماه ژوئیه اعلام شده بودند.
گسترش روابط عراق با ترکیه و کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز میتواند گام مهم دیگری باشد. سوریه شاید الگوی کاملاً مشابهی برای عراق نباشد، اما چرخش دمشق به سمت ترکیه و کشورهای خلیج فارس پس از سقوط خاندان اسد، بهروشنی از نفوذ ایران در آن کشور کاسته است.
فشار بر بغداد، در بدترین زمان ممکن
افزایش فشار آمریکا بر عراق به دلیل روابط نزدیکش با ایران، درست در زمانی اتفاق میافتد که تلاشهای نظامی واشنگتن برای شکست دادن جمهوری اسلامی به نتیجه موردنظر نرسیده است. ایران با وجود آسیبپذیری اقتصادی ناشی از محاصره و تشدید تحریمها، توانسته از تهدید خارجی عبور کند. همسایگان ایران نیز اکنون برای اعمال فشار بر تهران محتاطتر شدهاند و جمهوری اسلامی توانسته بخشی از ظرفیتهای نظامی خود را بازسازی کند.
از سوی دیگر، عراق همین حالا هم به دلیل اختلال در صادرات نفت از تنگه هرمز، خسارت اقتصادی سنگینی متحمل شده است. فؤاد حسین هشتم نوامبر زیانهای عراق از جنگ را حدود ۶۰ میلیارد دلار برآورد کرد.
صادرات نفت عراق که حدود ۹۰ درصد درآمد دولت را تأمین میکند، در اکتبر به حدود ۳.۵ میلیون بشکه در روز بازگشت؛ درحالیکه این رقم در سپتامبر ۲.۶۵ میلیون بشکه بود. با این حال، افت درآمدهای دولت، آسیبپذیریهای ساختاری اقتصاد عراق را آشکار کرده است. محدودیت بیشتر تجارت مرزی با ایران نیز هزینههای تازهای به اقتصادی تحمیل میکند که توان محدودی برای جذب شوکهای جدید دارد.
اقتصاد عراق به تجارت با ایران وابسته است
روابط اقتصادی دو کشور بسیار گستردهتر از چیزی است که مطالبات واشنگتن نشان میدهد. ارزش تجارت دوجانبه در سال مالی ایران منتهی به مارس ۲۰۲۵ حدود ۱۲ میلیارد دلار بود. برآورد میشود منطقه کردستان عراق بهتنهایی سالانه حدود ۵ میلیارد دلار با ایران تجارت کند.
این مبادلات برای شرکتهای حملونقل، عمدهفروشان، تولیدکنندگان محصولات کشاورزی، بازرگانان و جوامع ساکن مناطق مرزی اهمیت دارد. مختل شدن آنها مستقیماً کسبوکارهای عراقی را تحت تأثیر قرار میدهد که فعالیتشان به رفتوآمد منظم کالا و مسافر از مرز وابسته است.
وابستگی عراق فقط به تجارت محدود نمیشود. این کشور مدتهاست برای تولید برق به گاز طبیعی ایران متکی بوده؛ هرچند بغداد در تلاش است منابع جایگزینی برای تأمین انرژی پیدا کند. بنابراین قطع ارتباط اقتصادی با ایران صرفاً به تصمیم سیاسی نیاز ندارد؛ بلکه مستلزم ایجاد زیرساخت، تأمین مالی و زنجیرههای تأمین جایگزین است؛ فرایندی که یکشبه انجام نمیشود.
پروژه «جاده توسعه» که قرار است ترکیه را از مسیر خاک عراق به منطقه خلیج فارس متصل کند، میتواند گزینه دیگری برای کاهش وابستگی بغداد به تهران باشد. با این حال، اجرای این طرح هنوز در مراحل ابتدایی است و تأمین امنیت مسیر نیز به نوعی تفاهم با گروههای مسلح نزدیک به ایران نیاز دارد.
در نهایت، ادامه فشار آمریکا بر عراق ممکن است دقیقاً همان نیروهای سیاسی را تقویت کند که واشنگتن در پی تضعیف آنهاست. این سیاست بهجای کاهش نفوذ ایران، میتواند نهادهای عراقی را تضعیف کند، احساسات ضدآمریکایی را افزایش دهد و تمایل بغداد به همکاری با واشنگتن در حوزههای امنیتی و اقتصادی را کاهش دهد.