نرخ سود بین‌بانکی سال‌ها روی یک عدد مانده بود، اما بانک‌ها ظاهراً با نرخ‌های بسیار بالاتری به هم پول قرض می‌دادند.
تصور کنید وسط یک مسابقه فوتبال، داور با هر برخورد کوچک، خطا اعلام کند و این سیگنال را بدهد که هیچ برخوردی نباید در بازی انجام شود! در حالیکه فوتبال بازیِ فیزیکی است و نمی‌توان از حدی از برخورد اجنتاب کرد. اتفاقی که می‌افتد این است که یا بازی اساسا از جذابیت می‌افتد و دیگر فوتبالی شکل نمی‌گیرد یا بازیکن‌ها در زمین قانون دیگری برای خودشان می‌سازند؛ پشت سر هم خطا می‌کنند تا داور ناچار شود خود را با قانون جدید تطبیق دهد.
ماجرای تازه نرخ سود بین‌بانکی در ایران را می‌توان با چنین تصویری توضیح داد.
بازی رسمی یک نرخ داشت؛ زمین بازی نرخ دیگری
تا پیش از تغییرات اخیر، نرخ سود بین‌بانکی در محدوده ۲۴ درصد قرار داشت. این عدد در ظاهر نشان می‌داد بانک‌ها برای قرض گرفتن پول از یکدیگر تقریباً با همین نرخ معامله می‌کنند.
اما بر اساس شنیده‌ها، ماجرا در عمل متفاوت بود. گفته می‌شود وقتی نرخ رسمی با نیاز واقعی بانک‌ها به نقدینگی فاصله زیادی پیدا کرد، برخی بانک‌ها برای تأمین پول موردنیازشان به معاملات دوجانبه و غیررسمی روی آوردند؛ معاملاتی که نرخ آن‌ها، حدود ۳۲ تا ۳۴ درصد بوده است.
به زبان ساده، روی تابلو یک قیمت نوشته شده بود، اما در پشت صحنه، پول با قیمت دیگری دست‌به‌دست می‌شد.
بانک مرکزی چه چیزی را تغییر داد؟
در آبان امسال، بانک مرکزی دامنه نرخ‌های دالان را تغییر داد. کف دالان به ۲۶ درصد و سقف آن به ۳۴ درصد رسیده است. هم‌زمان نرخ سود بین‌بانکی هم از محدوده ۲۴ درصد فاصله گرفت و در هفته منتهی به ۱۴ آبان به ۳۳.۹۲ درصد رسید.
پول در ایران گران‌تر شد؛ عطش بی‌پایان بانک‌ها برای نقدینگی
بانک مرکزی سقف نرخ سود بین‌بانکی را به ۳۴ درصد رساند؛ اما تقاضای بالای بانک‌ها برای دریافت پول نشان می‌دهد فشار کمبود منابع هنوز ادامه دارد.
این تغییر را می‌توان شبیه به روزی دانست که داور تصمیم می‌گیرد محدوده مجاز بازی را با شرایط واقعی زمین هماهنگ کند.
قبلاً بانک مرکزی نرخ‌هایی تعیین کرده بود که فاصله زیادی با قیمت مورد معامله در بازار داشتند. حالا دامنه رسمی به محدوده‌ای نزدیک‌تر شده که بنا بر شنیده‌های بازار، بانک‌ها پیش‌تر هم در برخی معاملات به آن نزدیک شده بودند.
دالان نرخ سود چیست و چرا مهم است؟
فرض کنید برای ورود به یک مسابقه، یک محدوده مجاز تعیین کرده‌اند: هیچ بازیکنی نباید از خط بالایی یا پایینی زمین خارج شود. دالان نرخ سود هم تقریباً چنین نقشی دارد؛ با این تفاوت که به‌جای بازیکن، نرخ قرض گرفتن و سپرده‌گذاری بانک‌ها در آن حرکت می‌کند.
بانک مرکزی برای کنترل بازار پول، دو مرز تعیین می‌کند:
- کف دالان: نرخی که بانک‌ها می‌توانند در قالب عملیات سپرده‌گذاری نزد بانک مرکزی، منابع مازاد خود را با آن نرخ در اختیار بانک مرکزی قرار دهند.
- سقف دالان: نرخی که بانک‌ها در صورت نیاز می‌توانند از طریق اعتبارگیری قاعده‌مند از بانک مرکزی پول بگیرند.
در ساختار جدید اعلام‌شده، این محدوده از ۲۶ تا ۳۴ درصد تعریف شده است. نرخ بین‌بانکی هم باید در ارتباط با این دو مرز حرکت کند.
بانک مرکزی با همین دو مرز تلاش می‌کند قیمت پول را در بازار کنترل کند.
عملیات بازار باز؛ جایی که داور وارد بازی می‌شود
اما بانک مرکزی فقط با اعلام دو نرخ نمی‌تواند بازار را کنترل کند. باید بتواند در زمان مناسب به بانک‌ها پول تزریق کند یا نقدینگی اضافه را از شبکه بانکی جمع کند.
اینجاست که عملیات بازار باز اهمیت پیدا می‌کند.
برای مثال، در عملیات ریپو، بانک‌ها اوراق بهادار مورد تأیید را در ازای دریافت نقدینگی به بانک مرکزی می‌سپارند و متعهد می‌شوند در زمان مشخص، اوراق را با شرایط توافق‌شده بازخرید کنند. به این ترتیب، بانک مرکزی می‌تواند به بانک‌هایی که کمبود نقدینگی دارند منابع برساند و در مقابل، وثیقه دریافت کند.
در جهت مقابل، وقتی نقدینگی در شبکه بانکی بیش از نیاز باشد، بانک مرکزی می‌تواند از ابزارهای جذب منابع استفاده کند.
به همین دلیل است که وقتی نرخ‌های رسمی به واقعیت بازار نزدیک‌تر می‌شوند، عملیات بازار باز هم می‌تواند نقش روشن‌تری پیدا کند: بانک مرکزی می‌تواند با نرخ‌هایی که برای بانک‌ها معنا و جذابیت اقتصادی دارند، در تأمین یا جمع‌آوری نقدینگی اثر بگذارد.
چرا واقعی بودن نرخ مهم‌تر از بالا بودن آن است؟
فرض کنید داور مسابقه اعلام کند هر تیمی که خطا کند، فقط هزار تومان جریمه می‌شود؛ در حالی که همه بازیکنان می‌دانند هزینه واقعی خطا در این مسابقه چند میلیون تومان است.
آیا بازیکنان به جریمه هزار تومانی اهمیت می‌دهند؟ احتمالاً نه. قانون روی کاغذ وجود دارد، اما قدرت تغییر رفتار بازیکنان را ندارد.
در اقتصاد هم همین اتفاق می‌تواند رخ دهد. اگر نرخ رسمی تأمین پول برای بانک‌ها با هزینه واقعی و شرایط بازار فاصله زیادی داشته باشد، بانک‌ها ممکن است به‌جای توجه به نرخ اعلامی بانک مرکزی، راه‌های دیگری برای تأمین نقدینگی پیدا کنند.
در چنین شرایطی، نرخ رسمی بیشتر شبیه یک عدد اداری است تا علامتی که بتواند رفتار بانک‌ها را تغییر دهد.
اما وقتی نرخ رسمی به قیمت واقعی پول نزدیک شود، بانک مرکزی امکان بیشتری پیدا می‌کند تا از طریق تغییر نرخ‌ها و مدیریت نقدینگی، بر رفتار بانک‌ها اثر بگذارد. این همان چیزی است که در ادبیات سیاست پولی به آن انتقال سیاست پولی می‌گویند.
آیا بانک مرکزی دوباره داور بازی شده است؟
شاید مهم‌ترین پیام تغییر اخیر همین باشد: بانک مرکزی تلاش می‌کند دوباره نقش فعال‌تری در تعیین قیمت پول در شبکه بانکی داشته باشد.
زمانی که نرخ رسمی از واقعیت بازار فاصله گرفته بود، بانک‌ها برای تأمین نیازهای نقدینگی خود به مسیرهایی روی آورده بودند که نرخ‌هایشان با نرخ رسمی تفاوت داشت. در حقیقت بخشی از بازار پول عملاً با قیمتی حرکت می‌کرد که در سازوکار رسمی بانک مرکزی منعکس نمی‌شد.
حالا با نزدیک شدن دامنه رسمی نرخ‌ها به محدوده ۳۲ تا ۳۴ درصد، بانک مرکزی می‌تواند دوباره از ابزارهای خود برای هدایت این بازار استفاده کند.
اما نباید از این اتفاق نتیجه گرفت که همه مشکلات حل شده یا سیاست پولی حتماً انقباضی شده است. بالا رفتن نرخ بین‌بانکی به‌تنهایی به معنای کاهش خلق پول نیست. کمااینکه به نوعی این نرخ در پشت پرده بازار تاکنون وجود داشته و فقط از پشت پرده به روی پرده آمده است.
در فوتبال، داوری که فقط سوت داشته باشد اما نتواند جریان بازی را کنترل کند، عملاً داور مسابقه نیست. در بازار پول هم بانک مرکزی زمانی می‌تواند سیاست‌گذار مؤثر باشد که نرخ‌هایی که اعلام می‌کند، برای بانک‌ها واقعاً اهمیت داشته باشند.
