رکوردشکنی تاریخی پول در ایران؛ رشد بی‌سابقه پایه پولی در نیم قرن

می‌خواهید بدانید در اقتصاد ایران چه خبر است؟ یکی از مهم‌ترین خبرها را باید در عددی پیدا کرد که شاید اسمش برای خیلی‌ها آشنا نباشد: طبق اخبار رسیده به زومان پایه پولی در شهریور امسال نسبت به شهریور سال گذشته حدود ۹۰ درصد رشد کرده است؛ رقمی که از سال ۱۳۵۳ تا امروز سابقه نداشته است.

این یعنی بانک مرکزی در یک سال، با سرعتی بی‌سابقه پول تازه وارد اقتصاد کرده است. شاید بپرسید این اتفاق چه ربطی به زندگی روزمره ما دارد؟ جوابش را می‌شود در قیمت خریدهای روزانه پیدا کرد. وقتی پول در اقتصاد با سرعت زیادی بیشتر می‌شود، اما کالا و خدمات به همان اندازه افزایش پیدا نمی‌کنند، فشار برای بالا رفتن قیمت‌ها بیشتر می‌شود.

البته این به آن معنا نیست که هر بار پول بیشتری چاپ شد، فردای آن روز قیمت‌ها هم دقیقاً به همان اندازه بالا می‌روند. اما رشد شدید پول، اگر مهار نشود، می‌تواند به تورم دامن بزند. حالا ماجرا این است که در اقتصاد ایران، هم رشد پول در گردش بالاست و هم پولی که از سرچشمه وارد این چرخه می‌شود، رکورد تازه‌ای زده است.

به گزارش زومان، در مهرماه امسال، مجموع پول و اعتبار ریالی در اقتصاد ایران به حدود ۱۹ هزار و ۱۳۶ هزار میلیارد تومان رسیده است. این رقم شامل پولی است که به شکل اسکناس و سپرده در حساب مردم و بانک‌ها وجود دارد. به این مجموعه در اقتصاد «نقدینگی» می‌گویند.

برای فهمیدن اهمیت این عدد، لازم نیست وارد اصطلاحات اقتصادی شویم. فرض کنید مقدار پولی که مردم در اختیار دارند، ناگهان خیلی بیشتر شود. اگر در همان زمان تعداد کالاها و خدماتی که می‌توان خرید تغییر چندانی نکند، پول بیشتری دنبال همان کالاها می‌رود. نتیجه می‌تواند بالا رفتن قیمت‌ها باشد.

نقدینگی در مهرماه نسبت به مهر سال قبل ۵۰.۹ درصد بیشتر شده است. این عدد از اوج نزدیک به ۵۶ درصدی پایین‌تر آمده، اما هنوز بالاست.

اما نقدینگی از همان ابتدا به این بزرگی نبوده است. بخشی از پولی که امروز در حساب‌ها و بازارها می‌بینیم، از جایی شروع شده که بانک مرکزی قرار دارد.

بانک مرکزی می‌تواند پول پایه را به اقتصاد تزریق کند. این پول بعداً از راه‌های مختلف وارد حساب‌ها و معاملات مردم و کسب‌وکارها می‌شود و بانک‌ها هم ممکن است با وام دادن، به بیشتر شدن پول در گردش کمک کنند. به پولی که در ابتدای این زنجیره قرار دارد، «پایه پولی» می‌گویند.

برای همین است که رشد پایه پولی اهمیت زیادی دارد. این شاخص به ما می‌گوید بانک مرکزی با چه سرعتی پول تازه وارد اقتصاد می‌کند. البته هر واحد از این پول الزاماً به همان اندازه نقدینگی ایجاد نمی‌کند؛ رفتار بانک‌ها و سیاست‌های بانک مرکزی هم در ادامه مسیر اثر دارد.

در شش ماه نخست امسال، به‌طور متوسط روزانه حدود ۴ هزار و ۶۰۰ میلیارد تومان به پایه پولی اضافه شده است. در نتیجه، حجم پایه پولی از ۳ هزار همت عبور کرده است. اما خبر مهم‌تر، سرعت رشد آن است: رشد پایه پولی در شهریور به حدود ۹۰ درصد رسیده؛ بالاترین رقم در داده‌های موجود از ابتدای سال ۱۳۵۳ تاکنون.

به زبان ساده، در بیش از پنجاه سالی که برای این شاخص آمار در دسترس است، چنین سرعتی در افزایش پول پایه ثبت نشده بود. این همان اتفاقی است که باید بیشتر از هر عدد دیگری به آن توجه کرد.

حالا سؤال اصلی این است: چه اتفاقی افتاده که پایه پولی با چنین سرعتی بالا رفته؟ چند احتمال مطرح است، اما باید حواسمان باشد که همه آن‌ها به یک اندازه قطعی نیستند.

یکی از مسیرهایی که می‌تواند در این افزایش نقش داشته باشد، تأمین پول کالابرگ است. در مقطعی، بانک مرکزی برای پرداخت منابع مربوط به کالابرگ از صندوق توسعه ملی پول دریافت کرده است. چنین جابه‌جایی‌ای می‌تواند بر پایه پولی اثر بگذارد.

موضوع دیگر، خرید ارز از سوی بانک مرکزی است. وقتی بانک مرکزی برای مدیریت قیمت دلار از بازار ارز خرید می‌کند، در مقابل دلارهایی که می‌خرد، ریال پرداخت می‌شود. این ریال می‌تواند وارد اقتصاد شود و پایه پولی را بالا ببرد. البته درباره این بخش باید یک نکته را هم در نظر گرفت: اگر بانک مرکزی بعداً ریال پرداخت‌شده را از راه دیگری جمع کند، اثر اولیه این خرید بر پایه پولی می‌تواند کمتر شود.

در کنار این موارد، دو احتمال دیگر هم وجود دارد: دولت برای جبران کسری بودجه از منابع بانک مرکزی استفاده کرده باشد یا بانک‌ها به دلیل کمبود منابع، بیشتر به بانک مرکزی مراجعه کرده باشند. اما برای اینکه سهم هرکدام را دقیق مشخص کنیم، به اطلاعات بیشتری نیاز داریم. صرف دیدن رشد پایه پولی نمی‌شود با اطمینان گفت کدام عامل بیشترین نقش را داشته است.

ممکن است کسی بگوید: بانک مرکزی پول بیشتری وارد اقتصاد کرده، اما آیا این پول قرار است چند برابر شود و به شکل نقدینگی در بازار بچرخد؟ این پرسش مهمی است؛ چون همه ماجرا به همان پول اولیه ختم نمی‌شود.

بانک‌ها می‌توانند با استفاده از منابعی که در اختیار دارند و با وام دادن، به گسترش پول در اقتصاد دامن بزنند. به نسبت میان نقدینگی و پایه پولی، «ضریب فزاینده» می‌گویند. هرچه این ضریب بالاتر برود، یک مقدار مشخص پول پایه می‌تواند به حجم بزرگ‌تری از نقدینگی تبدیل شود.

در ماه‌های اخیر، بانک مرکزی با بالا بردن نرخ سپرده قانونی تلاش کرده دست بانک‌ها را برای وام دادن محدودتر کند. این سیاست می‌تواند سرعت بزرگ شدن نقدینگی را کاهش دهد. پایین بودن ضریب فزاینده هم از همین زاویه اهمیت پیدا می‌کند: یعنی پول پایه با شدت کمتری در شبکه بانکی چند برابر شده است.

اما این تمام ماجرا نیست. یک نگرانی دیگر هم وجود دارد: رشد قیمت‌ها در ماه‌های اخیر حتی از رشد نقدینگی هم بیشتر شده است. بعضی تحلیلگران با اشاره به ماجرای ونزوئلا و جایگزینی پول ملی با دلار، این وضعیت را نشانه‌ای می‌دانند که مردم ممکن است تمایل کمتری به نگهداری پول نقد و سپرده داشته باشند و بخشی از دارایی خود را به سمت بازارهای دیگر ببرند. اگر چنین وضعیتی ادامه پیدا کند و بعداً تقاضا برای پول و خرج کردن آن بالا برود، ممکن است فشار تازه‌ای به قیمت‌ها وارد شود. البته این فقط یکی از برداشت‌های ممکن از این وضعیت است و به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که حتماً چنین اتفاقی رخ خواهد داد.

در نهایت، دو اتفاق را باید هم‌زمان زیر نظر گرفت: از یک طرف، پایه پولی با سرعتی بی‌سابقه بالا رفته و از طرف دیگر، بانک مرکزی تلاش می‌کند با محدود کردن قدرت وام‌دهی بانک‌ها جلوی چند برابر شدن این پول را بگیرد. پرسش اینجاست که این محدودیت تا چه زمانی می‌تواند ادامه پیدا کند؛ به‌خصوص وقتی بانک‌ها با کمبود منابع روبه‌رو هستند و اقتصاد هم در وضعیت رکودی قرار دارد. رکورد ۹۰ درصدی پایه پولی به‌خودی‌خود خبر مهمی است؛ اما اثر نهایی آن بر زندگی مردم به این بستگی دارد که این پول در ماه‌های بعد چطور در اقتصاد حرکت کند.